10, سپتامبر, 2017

در باب اهمیت مفهوم‌سازی در نقد سیاسی

Category: مطالعات اجتماعی و فرهنگی – Author: سيدمرتضي هاشمي مدني

«تنبلی روشنفکرانه» یعنی کاربرد بی کم و کاست مفاهیم جاافتاده‌ی آکادمیک غربی برای پدیده‌های مشابه بومی؛ نفی فردیت تاریخیِ هر پدیده؛ از رسوبات استعمار فکری.

دانشگاه‌ها و روشنفکران عرصه‌ی عمومی در غرب برای هر پدیده‌ی متأخر (علی رغم شباهتش با باقی پدیده‌ها) مفهومی جدید می‌سازند تا بتوانند در عرصه‌ی عمومی استیضاحش کنند. مفهوم‌سازی مقدمه‌ی به رسمیت شناختن یک پدیده است. یگانه بودنش را گوشزد می‌کند: “این همان پدیده‌ی قدیمی نیست. پس آن نوع اندیشیدن قدیمی هم به کار توضیحش نمی‌آید.” مثلاً مفهوم پساحقیقت کمپین انتخاباتی 2011 میت رامنی (نامزد ریاست جمهوری امریکا) را توصیف می‌کرد. پال کروگمن که این مفهوم را پیشنهاد داد استدلال می‌کرد که میت رامنی دروغ نمی‌گوید. او “علی‌رغم حقیقت” سخن می‌گوید. سیاستمداران همیشه دروغ می‌گفته‌اند. اما ابتنای کمپین انتخاباتی بر نفی تغییرات اقلیمی جدید است. در عرصه‌ی عمومی باید در این زمینه صحبت شود.

حالا مثالی از تنبلی روشنفکرانه: دولت روحانی نئولیبرال است؟ خیلی از نشانه‌هایش را دارد. اما طرح تحول سلامت چه؟ خصوصی کردن سلامت از مقدمات نئولیبرالیسم غربی‌ست. اما تنبلی روشنفکرانه می‌گوید همان مفهوم را در مورد دولتِ طرح تحول سلامت هم به کار ببر. چرا؟ چون فردیت تاریخی دولت متأخر ایران را نمی‌بیند. منحصربه‌فرد بودنش را به رسمیت نمی‌شناسد. جرأت اندیشیدن ندارد. مفهوم حاضر و آماده را فقط وارد می‌کند، تطبیق می‌دهد، اپلای می‌کند. چون حال فکر کردن به مشخصات خاص و محدود یک پدیده را ندارد. فکر می‌کند که دیگرانِ عمدتاً غربی زحمت فکر کردن را برایش کشیده‌اند. جالب اینکه جنبشی اجتماعی حامی طرح تحول سلامت نیست. کسی دولت را زور نکرده. رأی آوردن دولت در گرو پیشنهاد این طرح نیست. این نمونه‌ی یک سیاست پیشروی دولت به اصطلاح “نئولیبرال” ایران است… بقیه‌ی دنیا به این می‌گویند پروگرسیو.