22, می, 2014

و انتم نصرنا الآتی

Category: مطالعات اجتماعی و فرهنگی,یادداشت های شخصی – Author: سيدمرتضي هاشمي مدني

                                                        484243_751

جولیا بطرس، خواننده‌ی زن (طبعاً) بی‌حجابِ مسیحی لبنانی، بعد از «حرب التموز»، یکی از نامه‌های سید حسن نصرالله به سربازان حزب‌الله را شنید که برایش اثرگذار بود. با توجه به بلاغت و سخنوری سید حسن این چندان هم عجیب نیست. پس از آن جولیا از غسان مطر, رئیس اتحادیه‌ی نویسندگان لبنان, خواست که متن نامه‌ی سید حسن را به صورت شعر درآورد تا او به عنوان سرود اجرا کند. حاصل کار آلبومی بود با عنوان “احبائی” که آهنگ اصلی آلبوم هنوز هم از محبو‌ب‌ترین سروده‌های لبنانی‌ست. جولیا درآمد حاصل از فروش آلبومش را هم به خانواده‌ی شهدای شیعه‌ی حزب‌الله تقدیم کرد. هدف جمع آوری یک میلیون دلار بود اما با اقبال مردم از هر دین و کیشی، جمعاً سه میلیون دلار فروش نهایی آلبوم بود.

نکته‌ی جالب ماجرا این است که نامه‌ی سید حسن و همینطور شعرِ بطرس با این کلمه آغاز می‌شود: “احبائی” یا “عزیزانم!” مخاطب هم سربازان شیعه‌ی حزب‌الله هستند. به برکت حضور نخبگان شیعه‌ی باسواد و مدارا‌مداری مثل امام موسی صدر، شهید چمران، شهید موسوی و سید حسن نصرالله، لبنان در زیر گلوله‌ و خمپاره و تهدید اسرائیل چنین همبستگی و یگانگی و مدارایی را تجربه می‌کند، تا جایی که زنی بی‌حجاب و مسیحی و به قول علما “مُطرب”، مردانِ شیعه‌ی مبارز را “عزیزانم” خطاب می‌کند.

آن وقت دین ما شیعیانِ ایرانی در دوران خوشی و صلح و امنیت، طوری‌ست که طرح می‌دهیم که باید زنان مسلمانِ کمی‌ کم‌حجاب را از حقوق شهروندی و امنیت محروم کرد، تا حجاب مورد نظرِ ما را رعایت کنند (اینجا) یا بدتر از آن توجیهی شبه‌دینی برای توجیه تجاوزکاری مردان می‌آوریم تا با ایجاد ترس، از بی‌حجابی عده‌ای جلوگیری کنیم (اینجا). از سوی دیگر، به این عکس از انقلاب اسلامی پنجاه و هفت نگاه می‌کنم (که از قضا همان خبرگزاری کذایی منتشرش کرده) و می‌بینم که زنان باحجاب و بی‌حجاب و مردانِ مذهبی و نه چندان مذهبی دست در دست همدیگر پیروزی را ممکن کردند. از آنجا به اینجا رسیدیم و امروز اسم‌مان شیعه‌ست و رسم‌مان سلفی.

معمولاً در نقدِ این تفاسیرِ خشن و متحجرانه به این توصیف خداوند از پیامبر اکرم اشاره می‌کنیم که خطاب به پیامبر می‌فرماید تو “رحمه‌ للعالمین” هستی. یعنی نه تنها “رحمه‌ للمومنین” که رحمت برای تمام عالَمین اعم از مسلمان و مسیحی و یهودی و کافر و خداناباور و حتی حیوانات و گیاهان و غیره. اما الان فکر می‌کنم که تفسیر اسلامِ اصیلِ قرآنی به کنار، باید تجربه‌ی دیروز انقلابِ خودمان یا لبنان امروز را تفسیر کنیم.

پ.ن: تیتر یکی از خطوط ترانه‌‎ی “احبائی” است که می‌گوید: “و شما پیروزی قریب‌الوقوع مایید.”

2, مارس, 2014

حزب‌بازی نه، حزب‌سازی آری

Category: مطالعات اجتماعی و فرهنگی – Author: سيدمرتضي هاشمي مدني

252237_434877959913410_1045449597_n

سال‌‌ها قبل وقتی که دانشجوی کارشناسی بودم، استادی داشتم که جامعه‌شناسی سازمان‌ها تدریس می‌کرد. ایشان یک تذکر و نکته‌ای را در ذهن داشت که تقریباً هر دو جلسه یک بار می‌گفت و به خاطر همین یادم مانده. نکته از این قرار است که ما در صحبت‌های هر روزه‌مان دیوان‌سالاری (بوروکراسی) را محکوم می‌کنیم. چرا؟ چون کارها را عقب می‌اندازد. وقت تلف کردن است. کاغذبازی‌ست. اما نکته‌ی ایشان این بود که اگر دیوان‌سالاریِ شما وقتِ شما را تلف می‌کند و کار را سریع به انجام نمی‌رساند، این به این دلیل است که دیوان‌سالاری شما به اندازه‌ی کافی دیوان‌سالاری نیست. اگر بود کارها را سریع‌تر و منظم‌تر انجام می‌داد. ما در واقع داریم، دیوان‌سالاری را به دلیل عدمِ دیوان‌سالاری محکوم می‌کنیم.

همین نکته و بصیرت را می‌توانیم به سایر مسائل حیات سیاسی‌مان مخصوصاً در دوران پس از انقلاب تسری دهیم. مثلاً ما وجود حزب را به دلیل عدم حزب محکوم می‌کنیم. یعنی ما وجود احزاب را مساوی با وجودِ حزب‌بازی می‌گیریم و چون از این ضربه خورده‌ایم کلاً همه‌ی فواید حزب را نفی می‌کنیم.

عیب می‌ جمله بگفتی هنرش نیز بگوی
نفی حکمت مکن از بهر دل عامی چند.

اگر احزاب محکم و نهادمند و آبرودار وجود داشتند، “حزب‌بازی” به معنای بازی با منافع ملی برای منفعت حزب و گروه و دسته معنا نداشت. یک حزبِ آبرودار و نهادمند و بادوام اول نمایندگی بخشی از خواست مردم را می‌کند. مثلاً یکی به عدالت بیشتر توجه می‌کند. یکی به آزادی. یکی به حقوق کارگری و قس علی هذا. این حزبی که یک زمانی بیشتر کرسی‌های مجلس را می‌گیرد یک زمانی بیشترِ کابینه را، یک سرمایه‌های سیاسی و اقتصادی و آبرویی دارد که به سادگی به بادش نمی‌دهد. رأی مردم را می‌خواهد برای همین حتی اگر عناصر تندرویی داشته باشد، سعی می‌کند در نهایت (حتی اگر به ظاهر) پشت منافع ملی بایستد تا محکوم نشود. این حزب آدمِ تازه‌کار و شعارزده و با ذهنیت اتوپیایی را به عنوان نماینده نمی‌فرستد بالا تا تخیلاتش را بیان کند. بلکه تازه‌کارها و جوان‌ترها را می‌آورد در چارچوب حزب و کم کم آموزش‌شان می‌دهد. وقتی پخته شدند آنها را به کاری می‌گمارد.

اما “حزب‎‌بازی” وقتی بالا می‌گیرد که حزب مستحکمی وجود ندارد. برای همین می‌شود “بازی” کرد. مثلاً چند ماه مانده به انتخابات گروهی جمع می‌شوند و یک نفر که اصلح تشخیص می‌دهند را می‌فرستند بالا. آن وقت اینکه این فرد چه کند، بسته به مرام و معرفت و اخلاق شخصی‌اش دارد.

به نظرم زمان ما بعد از تجربه‌ی دشوار هشت سال گذشته، زمان آن است که درباره‌ی نهادسازی برای انقلاب فکر کنیم. منظورم این است که این دیدگاه ضد نهادی و به اصطلاح انقلابی را کنار بگذاریم که اگر یک فرد عادل و صالح و بالغ (و دارای باقیِ صفات خوب) روی کار بیاید همه چیز درست می‌شود. خیر! باید به دنبال ساخت نهادهای مستحکمی بود که اگر آدم ناشایست هم در آن نفوذ کرد توسط نهاد کنترل شود. در چنان فضای سیاسی‌ای دیگر لقب “فراجناحی” یک صفت افتخارآمیز تلقی نخواهد شد.

25, نوامبر, 2013

He who laughs last laughs best

Category: مطالعات اجتماعی و فرهنگی – Author: سيدمرتضي هاشمي مدني

در باب توافقنامه‌ی ژنو

رفتار متمدنانه، رفتاری‌ست مبتنی بر پذیرش تفاوت همیشگیِ افراد در جامعه. تفاوت عمده، اختلاف در منافع است. اما وقتی توان حذف دیگری را نداری (و اگر هم داری آن را اخلاقاً مذموم می‌دانی) در عین حال نیاز داری که با دیگری زندگی کنی، باید سطحی از چشم‌پوشی را بپذیری. به این صورت که تاب تحمل ماسک‌های مودبانه بر صورت و لبخند‌های مصنوعی بر لب و حرف‌های نگفته در دل را داشته باشی. دیگری را بپذیری، هر چند خوش نداری. همین مساله در روابط بین الملل هم صدق می‌کند. اگر همیشه تفاوت منافع‌مان را در معرض دید بگذاریم، هم آن منافع را در خطر قرار‌ می‌دهیم هم در حالت جنگ و مخاطره‌ی همیشگی قرار می‌گیریم. بگذارید هر کس تفسیر خود را از متن توافقنامه‌‌ی ایران و 5+1 داشته باشد. صهیونیست‌ها و تندروهای نئوکان و تندروهای داخل آن را شکست می‌دانند، دولت‌های امریکا و ایران هم این را پیروزی خود می‌پندارند. مهم این است که هر کسی چیزی در دست دارد که به آن افتخار کند. مهم این است که هیچ کس هم مطمئن نیست که این چیزی که در دست دارد همان چیزی‌ست که دنبالش بود. از قضا این عدم اطمینان منجر به عدم شکل‌گیری ائتلاف‌های خطرناک در غرب می‌شود. ابهامی که به صلح منجر شود، بهتر از شفافیتی که به تنش بیانجامد. اینکه باراک اوباما و جان کری در سخنرانی‌های بعد از مذاکراتِ ژنو بارها تکرار می‌کنند که “با شفافیت می‌گویم…” یا “متن توافقنامه به وضوح می‌گوید که…” به این معنی است که آن متن به اندازه‌ای مبهم است که نیاز به مفسر دارد.

فکر می‌کنم آنچه ایران را از کشورهای دیگر خاورمیانه متمایز می‌کند همین توان کنترل بحران‌ها با بازی‌های مودبانه است. باید برگردیم و رفتار حکام اصفهان و شیراز با مغول‌ها را ببینیم. ببینیم که چطور اشغالگرانِ بی‌تمدن و بیابانی فکر کردند که نیمی از ایران را بی‌دردسر اشغال کرده‌اند، اما بعد از چند دهه‌ روح و جانشان اشغال شد. یعنی مغول‌ها ایرانی شدند. تا جایی که الجایتوی مغول نام ایرانیِ “خدابنده” را برای خودش انتخاب کرد و ماموریت خود را گسترش اسلام دانست. آرام! آرام! پدران ما با آرامش و بردباری و خلق موقعیت‌های مبهم، این سرزمین را حفظ کردند، نه با عربده‌کشی به سبک نتانیاهو و فابیوس.

28, سپتامبر, 2013

آیا روحانی، گورباچفِ ایران است؟

Category: مطالعات اجتماعی و فرهنگی – Author: سيدمرتضي هاشمي مدني

531953_486886661364496_25265623_n

در باب سفر رئیس جمهور به نیویورک

آیا روحانی، گورباچفِ ایران است؟ جواب من منفی‌ست اما مشروط. تصور می‌کنم که گورباچف یک فرد نبود. گورباچف نماینده‌ی انسان‌هایی بود که یک روز صبح در شوروی از خواب بلند شدند و هر چه به هم خیره ماندند دیدند که چیزی از شور انقلابی در چشمان هم نمی‌بینند. چیزی مثل رمانِ «کوری» ژوزه ساراماگو. کم کم حس کردند که آرزو‌های بلندپروازانه‌ای‌ برای تغییر جهان در سر ندارند. من تصور نمی‌کنم که لبخند گورباچف، لبخندِ یک خائنِ به شوروی بود. او نماینده‌ی واقعیِ یک دوره‌ی سپری شده بود. گورباچف حاصلِ یک لبخند همگانی روس‌ها به سرمایه‌داری بود.

تا زمانی روحانی، گورباچف نمی‌شود که پشتِ لبخند سیاستمدارانه‌‌اش به اوباما، یک اخم باقی بماند. منظورم اخم کسانی است که چند خط از یک روزنامه در حافظه‌ی جمعی‌شان ماندگار شده. چند خطی که یک روزنامه‌ی صبح تهران، فردای کشتار شانزده آذر نوشت که «آقای نیکسون! وجود شما آنقدر گرامی و عزیز بود که در قدوم شما سه نفر از بهترین جوانان این کشور یعنی دانشجویان دانشگاه را قربانی کردند.»

حسن روحانی در نیویورک گفت که ایران «لنگرگاه ثبات» است. چند ماه پیش از انقلابِ 57 هم جیمی کارتر تعبیر مشابهی برای ایران به کار برده بود. اما از “جزیره‌ی ثبات” جیمی کارتر تا “لنگرگاه ثباتِ” روحانی یک انقلاب راه است. و این راه کمی نیست. مهم‌تر از قدرتِ بازدارندگیِ نظامِ مستقر، آنچه باعث ثبات ایران است از جنسِ آگاهی‌ست: آگاهیِ سیاسیِ مردمانی که یک انقلاب را تجربه‌ کرده‌اند.

انقلاب، انسانِ خاصِ خود را می‌سازد. اصولاً انسانِ پساانقلابی چه در ایرانِ 57 چه در فرانسه‌ی 1789 و چه در روسیه‌ی 1917 با انسانِ پیشاانقلابی متفاوت است. انسان پساانقلابی در پسِ ذهنش یک گزاره‌ را بدیهی می‌پندارد. اینکه او قادر است «توی دهن این دولتِ» داخلی یا آن دولتِ خارجی بزند. او فکر می‌کند که هیچ کدام‌شان «هیچ غلطی نمی‌توانند بکنند.» انسانِ پساانقلابی، غول‌آسایی دولت‌ها و دستگاه‌های سرکوب‌شان را نمی‌بیند. کُرکُری‌های مرسومِ نظامیان و سیاستمداران را تحقیر می‌کند. ما، حال چه حامی نظامِ حاکم باشیم چه مخالفِ آن، در این اعتماد به نفس با هم شریکیم. و این همه برای وجود یک خاطره‌ی‌ جمعی است: یعنی خاطره‌ی جمعیِ فروپاشی نظمِ موجود با دستانِ خالیِ مردمان. این مردم کسانی هستند که می‌توانند «جزیره‌ی ثباتی» که «جیمی کارتر» می‌خواست را به دریای آشوب بدل کنند تا از دلش استخوانی در بیاید که سی‌ و خرده‌ای سال در گلوی امریکا بماند.

اما امروز انقلاب فرونپاشید، بلکه پوست انداخت. ایده‌ی قطع رابطه با امریکا، آن هم به هر نحو و با هر هزینه‌ای، بازمانده‌ی یک کینه‌ی قدیمی بود که دیگر توجیهی ندارد. بیشتر به جوکی می‌ماند که دیگر خنده‌دار نیست. تمامِ این سال‌های بعد از جنگ، شعار «مرگ‌ بر امریکا» به یک کالای کیچ بدل شده بود که دیگر شوری بر نمی‌انگیزد. دیر یا زود باید این کیچ را دور می‌انداختیم و تعریف جدیدی از رابطه‌مان با ابرقدرت‌ها ارائه می‌کردیم. تعطیلیِ سفارت امریکا در سال 57، از منظرِ فهمِ کنشگرانِ انقلابی، کار درستی بود. چون امکان تکرار تاریخ و هدایت کودتایی دیگر نظیر کودتای امریکاییِ 28 مرداد دور از ذهن نبود. اگر تعطیلی سفارت امریکا در ایرانِ پس از انقلاب توجیه داشت، امروز دیگر، ایران آن کشور آشوب‌زده نیست.

اما باید اذعان کرد که اگر ایران نه به سال 57 باز می‌گردد، نه سوریه‌ی بشار اسد می‌شود و نه روسیه‌ی میخائیل گورباچف، به خاطر موشک‌های شهاب 3 نیست. اگر نه روسیه‌ی کمونیستی که موشک‌های اتمی بی‌شماری داشت. اما فروپاشید. ایران روسیه نمی‌‎شود و روحانی هم گورباچف نخواهد شد، چون در پسِ لبخندِ روحانی، اخمِ انسان پساانقلابی‌ست. در پسش آگاهی سیاسی و تاریخی مردمان کوچه و بازار است که نمونه‌اش را در سوریه‌ و افغانستان و عراق و امارات نمی‌توان یافت. رئیس جمهور یک عبارت کاملاً درست را چندین بار در سخنرانی‌های نیویورکش به کار برد و آن هم این بود که این فرصتی‌ست که «مردم ایران» به امریکا (و همینطور به دولت ایران) داده‌اند تا مشکلات‌شان را حل کنند. این‌ها همان مردمی هستند که آتشِ چندین خاطره‌ی تلخ تاریخی را در سینه دارند. سیاست قدرت‌مند و عزت‌مند،  سیاستی است که ترکیب متعادلی از این اخم و آن لبخند باشد.

زمان زیادی تا «روز دانشجو» نمانده. سه دانشجوی ایرانی در این روز در پای نیکسونِ امریکایی قربانی شدند. سال‌ها قبل علی شریعتی یادداشت کوتاهی به مناسبت سالگردِ این روز نوشت. در ابتدای یادداشت آرزو کرد که ای کاش می‌توانست خود را در برابر دانشگاه تهران آتش بزند اما در نهایت یادداشتش را با این جمله به پایان می‌برد: “اما نه، باید زنده بمانم و این سه آتش را در سینه نگاه دارم.”  جواب من به سوال ابتدایی منفی‌ست اما مشروط به اینکه این آتش خاموش نشود. یعنی اگر یک صبح از خواب بلند شدیم و هر چه خیره به هم نگاه کردیم جرقه‌ی «آذر»ی را در چشمان هم ندیدیم، آن زمان گورباچف خودش پیدایش می‌شود.

عکس: «به روایت یک شاهد عینی» | بازسازی صحنه‌ی شهادت سه دانشجوی دانشگاه تهران در شانزده آذر | آزاده اخلاقی

24, آوریل, 2013

سکولاریسم “خنثی” نیست

Category: مطالعات اجتماعی و فرهنگی – Author: سيدمرتضي هاشمي مدني

در باب تصویب لایحه‌ی ازدواج هم‌جنس‌گرایان در فرانسه

چند روز پیش در پارلمان فرانسه لایحه تایید ازدواج هم‌جنس‌گرایان تصویب شد. این لایحه برای مدتی طولانی مورد مناقشه بوده است. فرانسوا اولاند رئیس جمهور چپ‌گرای فرانسه، تصویب این لایحه را در صدر وعده‌های خود قرار داده بود. مخالفین هم‌جنس‌گرایی بارها به خیابان آمدند و اعتراض‌شان به این طرح را اعلام کردند. نظرسنجی‌ها نشان‌ می‌دهد که تا سال‌ها مخالفین هم‌جنس‌گرایی در اکثریت بودند و تنها در سه سال اخیر فرانسه به یک تعادل ناپایدار بین طرفداران و مخالفان هم‌جنس‌گرایی رسیده‌ است (نتایج آخرین نظرسنجی، اینجا). اما همین تعادل شکننده این احتمال را قوت می‌دهد که اگر این لایحه‌ی مناقشه‌برانگیز (نه تنها در پشت درهای بسته‌ی پارلمان که) در ساحت همه‌پرسی به محک گذاشته شود، شکست بخورد.

برای جلوگیری از هرنوع بدفهمی باید اشاره کرد که در فرانسه‌ی امروز این مناقشه سرشتی دینی ندارد. بلکه بیشتر مخالفین هم‌جنس‌گرایی دست‌راستی‌هایی هستند که طرفدار فرهنگ و قالب سنتی فرانسوی هستند و ازدواج هم‌جنس‌گرایان را بیشتر از اینکه غیردینی بدانند، غیرفرانسوی می‌دانند. در چنان همه‌پرسی‌ای راست‌ها با دمیدن در احساسات ملی‌گرایانه و دفاع از میراث فرهنگی و فرانسوی می‌توانند شانس خوبی برای پیروزی داشته باشند.

از مدافعان وطنیِ این طرح، مهدی خلجی‌ست که در تاریخ 24 آوریل 2013 در صفحه‌ی گوگل‌پلاس خود نوشت:

“تصویب قانون حق ازدواج هم‌جنس‌گرایان در فرانسه برای ما ایرانیان درس بزرگی دارد: حقوق بشر را به همه‌پرسی نمی‌گذارند. قانون‌گذار در مواردی که به حقوق بشر پیوند دارد، باید افکار عمومی را نادیده بگیرد. افکار عمومی در بسیاری مسائل اسیر فرهنگ‌ها و سنت‌های ضدبشری است. اگر همین الان در فرانسه حکم اعدام را به همه‌پرسی بگذارند ممکن است درصد بالایی از مردم بدان رأی دهند یا اگر نظر مردم عربستان سعودی را درباره‌ی نابرابری‌های حقوقی میان زن و مرد را در عربستان سعودی بپرسند، اکثریت هوادار آن باشند یا انتخابات برای اجباری شدن حجاب ممکن است رأی درصد باورنکردنی از مردم ایران را در پی داشته باشد. قانون‌گذار در قلمرو حقوق بشر باید پیشرو باشد نه پیرو. جز این، راهی برای خروج از توحش نیست.”

عریان‌ترین شکل تمامیت‌خواهی لیبرالیستی در این نوع دیدگاه ظهور پیدا می‌کند. در این بیانِ آقای خلجی به خوبی افسانه‌ی بنیادینِ سکولاریسم خود را نشان می‌دهد: افسانه‌ی بی‌طرفی (Neutrality) سکولاریسم.
سکولاریسم به معنای جدایی ایمان (Faith) از سیاست و رانده شدنِ ایمان به حریم خصوصی نیست. سکولاریسم تنها جدایی “ایمان با پسوندِ دینی” (ایمانِ مسیحی/اسلامی/یهودی و…) از امر سیاسی‌ست. اصولاً “ایمان” در شکل انتزاعی و خالصش در دنیای خارج وجود ندارد و قابل جدا شدن از سیاست نیست. اگر دین در سیاست دخالت نکند، سایر ایمان‌های غیرِ دینی در سیاست دخالت خواهند کرد.

اندیشمندان سکولارِ غربی و همتایانِ وطنی‌شان مدام بر بی‌طرفی سکولاریسم تاکید دارند و اینکه حتی دینداران هم در دنیای سکولار می‌توانند به دین‌شان وفادار باقی بمانند و زندگی صلح‌آمیزی با دیگران داشته باشند. اما واقعیت این است که صِرفِ حذف دین از سیاست، به معنای رد دکترین دینی و نادرست شمردنِ آن و درست شمردنِ دیگر ایدئولوژی‌های غیردینی‌ست (فاشیسم، سوسیالیسم، لیبرالیسم، فمنیسم و قس علی هذا). همین‌که هم‌جنس‌گرایی در فرانسه با مشتِ آهنینِ دولت و نخبگان و برخلاف نظرِ اکثریت افراد جامعه به تصویب می‌رسد و به همه‌پرسی گذاشته نمی‌شود، نمایان‌گر این است که در فقدانِ حضورِ دین در سیاست، ایمانِ غیردینی/ضددینیِ دیگری خود را به جامعه تحمیل خواهد کرد.

در موردِ اخیر تصویب ازدواج هم‌جنس‌گرایان، این ایمانِ سکولار، حکمِ تحریمِ هم‌جنس‌گرایی در ادیان ابراهیمی‌ را رد می‌کند در حالی که اکثریت جامعه را هم به همراهش ندارد. اما همچنان با حمایت دولت و به قول آقای خلجی برای خروج از آنچه “توحش” می‌خواند، به پیش می‌تازد.

وجودِ فضای “بی‌طرفِ” سکولار تنها یک برساخته‌ی متجددانه است. هرگونه جداییِ دین از سیاست به معنای رد و ضدیت با دین است. منطق عملکردِ این دکترین‌های سکولار هم همیشه دموکراتیک نیست و نخواهد بود. این ضدیت به سادگی می‌تواند صورتی خشن به خود بگیرد و بسته به جغرافیا و زمان می‌تواند ایمانش را به طرق مختلف صلح‌آمیز یا غیر آن پی‌بگیرد: (1) در برخی زمینه‌ها به صورت دموکراتیک، (2) در برخی زمینه‌ها (به قول چامسکی) به ضربِ بازنمایی کژتاب رسانه‌ای و با “توافق مهندسی‌شده” (Manufacturing Consent) و (3) در برخی دیگر از زمینه‌ها، آشکارا، با تمامیت‌خواهی اقتدارگرایانه و دیکتاتوری. اما آنچه آشکار است این است که سکولاریسم هم ایمانی‌ست مثل ایمانِ مسیحی و اسلامی و یهودی و انتخابِ سکولاریسم، به معنای شرحه شرحه کردنِ دین و نفی بسیاری از اصولِ همگانیِ (Public) ادیان است. سکولاریسم، خنثی نیست. بلکه دین را خنثی می‌خواهد.