تأملی در مورد پیامدهای اجتماعی حوادث پیش و پس از دهمین انتخابات ریاست جمهوری

1. تناقض ایرانی:

وقتی که در ماجرای جنگ غزه می بینیم که روشنفکران ایرانی -بر خلاف روشنفکران دیگر نقاط جهان- حتی از محکوم کردن این نسل کشی اجتناب می کنند، سوالی برایمان پیش می آید که این دوگانگی رفتاری ناشی از چیست؟ چرا کسانی که گاه حتی مجازات قصاص برای جنایت کاران را نیز نمی پذیرند، ناگاه در برابر یکی از بزرگترین نسل کشی های زمانه ی ما ساکت می شوند؟ از سوی دیگر چرا هنگامی که طلبه ی سیرجانی برای اعتراض به زمین خواری های سیرجان اقدام به راهپیمایی می کند، یک نفر –تاکید می کنم حتی “یک نفر” – از اصولگرایان و دولتیان به حمایت بر نمی خیزند؟ آنها نیز در برابر این اعتراض سکوت می کنند. کسانی که می توانند ساعت ها درباره ی “عدالت” و لزوم آن برای جوامع بشری صحبت کنند، حتی از بیان یک جمله در تائید این اقدام خودداری می کنند. این رفتار های متناقض از کجا نشأت می گیرد؟

به نظر می رسد که چه روشنفکران و اصلاح طلبان سیاسی، چه بسیاری از متفکرین جبهه ی فرهنگی انقلاب اسلامی و سیاست مداران اصولگرا ، دولت مردان ایران و حتی عامه ی مردم، در یک الگوی کنش شریکند. من در اینجا می خواهم درباره ی این الگوی مشترک صحبت کنم.

قراردادی نانوشته میان افراد داخل در این “ما”- مایی که خود را ایرانی می نامیم- وجود دارد. ما دنیا را از پس ِ یک دوگانگی می بینیم؛ دوگانگی “روایت رسمی” و “روایت غیر رسمی” یا زیر زمینی. “روایت رسمی” یعنی نوعی تفسیر وقایع که از سوی حکومت بیان می شود. عمده ترین بلند گوی بیان این روایت رسمی، صدا و سیما است. صدا و سیما واقعیات جامعه و جهان را به گونه ای انحصاری بازنمایی می کند.

در برابر این قدرتِ انحصاری ِ صدا و سیما و سایر رسانه های حکومتی، مقاومت هایی شکل می گیرد. این مقاومت ها ممکن است متعلق به هر گروهی باشد. یک نمونه ی این مقاومت ها، موسیقی معروف به موسیقی زیر زمینی است و گونه ای دیگر از این ها تجمعات قانونی و غیر قانونی است که از سوی برخی کنشگران عرصه ی اجتماعی صورت می گیرد؛ از تجمعات دانشجویان بسیجی در برابر قوه ی قضائیه گرفته تا تجمعات برخی فمنیست ها در برابر مجلس یا تجمعات هواداران موسوی بعد از انتخابات. اینها صداهای اعتراضی هستند به برخی عناصر، جریانات یا رویکرد های درون حکومت، صداهایی که جایی در بازنمایی رسمی صدا و سیما و دیگر رسانه های رسمی ندارند. بازنمایی رسمی برای خود مرزهایی را می شناسد و تعریف می کند که هیچگاه از آنها عدول نمی کند. رسانه های رسمی هر گاه –در شرایط خاص- بخواهند به این روایت های غیر رسمی بپردازند، با انواع برچسب ها به آن می پردازند.

گاه روایت غیررسمی منتسب به “افراطیون” می شود-مانند قضیه ی طلبه ی سیرجانی-، گاهی مربوط به برانداز ها و غرب زده ها –مانند فعالیت های مربوط به آنچه که روشنفکران، “حقوق بشر” می خوانند- و گاه برچسب نیهیلیست بودن یا شیطان پرست بودن به آنها می خورد- مانند نوع برخورد روایت رسمی با موسیقی های زیر زمینی. البته لازم به یادآوری است که ممکن است که ما هر یک از این برچسب ها را قبول داشته باشیم یا نه، مساله بر سر این نیست. بحث بر سر منطق عملکرد “روایت حکومتی” است. در این منطق، حکومت سعی می کند، برچسب های خود را به عنوان تنها قرائت معتبر از یک واقعه ارائه کند. در مقابل ِ این روایت انحصار طلبانه، روایات دیگری نیز ادعای اعتبار دارند. آنها در فضای محدودی در لایه های زیرین جامعه به حیات خود ادامه می دهند.  

پس تا به حال روایت های موجود در جامعه را به دو بخش “روایت های رسمی” و “روایت های غیر رسمی” تقسیم کردیم. اکنون به سوالات ابتدایی این بخش باز می گردیم. چرا آن تناقض میان اعتقاد و عملکرد افراد جامعه ی ما –چه خواص، چه عوام-وجود دارد؟ در جواب گفتیم که همه ی ما از یک الگوی کنش پیروی می کنیم. با توجه به مسایل مطرح شده می خواهیم بگوییم که همه ی ما از پس ِ این دوگانگی به جامعه و حوادث سیاسی و اجتماعی آن نگاه می کنیم. حال بسته به تعلقات گروهی و حزبی مان یا روایت رسمی را معتبر می دانیم یا روایت های غیر رسمی را، اما در هر صورت این تقسیم بندی را نقطه ی عزیمت شناختمان از دنیای پیرامون خود قرار می دهیم.

روشنفکران و اصلاح طلبان چون به روایت های غیر رسمی و ضد حکومتی تعلق خاطر دارند، زمانی که در روایت رسمی، جنایت غزه به شدیدترین وضع ممکن محکوم می شود، سکوت می کنند. چون سخن آنها در این زمینه باعث می شود که در کنار روایت رسمی قرار گیرند. در این صورت حتی ممکن است این اظهار نظر آنها به نوعی تسلیم به حریف تلقی شود یا حتی به عنصری در بازنمایی حکومتی بدل شوند. پس برخلاف برخی از اعتقادات خود، سکوت می کنند.

این داستان برای اصولگرایان هم صادق است. اگر آنها از طلبه ای که تخلفات جنبه هایی از نظام را بر ملا کرده است، حمایت کنند، ممکن است به نوعی برداشت شود که آنها از اصول خود بازگشته اند. در صورتی که آنها همیشه از روایت های غیر رسمی با برچسب های نفی کننده یاد می کردند، اکنون هم صلاح نمی بینند که برای حمایت از یک صدای معترض، هویت خود را به مخاطره اندازند.

آنهایی که برخی “راست” می خوانندشان از زاویه ی روایت رسمی به اوضاع نگاه می کنند و روایات غیر رسمی را رد می کنند و آنها که “چپ” می خوانندشان از زاویه ی روایات غیر رسمی به وقایع می نگرند پس در برابر ِ روایت رسمی مقاومت می کنند. اما هر دوی آنها این دوگانگی را به رسمیت می شناسند.

2. گسست هایی که آشکار می شوند:

حال باز می گردیم به هفته های میانی خرداد ماه که کاندیداهای ریاست جمهوری تلاش می کردند که نظر مردم را به خود جلب کنند. این رقابت ابتداً مانند هر رقابت دیگری در سایر انتخابات ها، برای جلب نظر رای دهندگان صورت می گرفت و  از ابزار های مشابهی برای تبلیغ استفاده می شد. اما یک عنصر در این بین وجود داشت که برای ایرانیان تازگی داشت. کاندیداها می بایست در یک مناظره ی تلویزیونی شرکت کنند. باز، ابتداً، به نظر می آید که درست است که اینگونه روبرو شدن کاندیدا ها و جدال در برابر دیدگان چندین میلیون ایرانی، پدیده ای تازه است اما مگر چقدر این تقابل اهمیت دارد؟ به نظر ما این ویژگی مبارزات انتخابات دهم ریاست جمهوری، از اهمیت زیادی برخوردار است. این اهمیت ناشی از این است که برای اولین بار در دهه های اخیر روایت رسمی در درون دستگاه تبلیغاتی خود روایت های حاشیه ای و غیر رسمی را –آن هم به شدید ترین نوعش- جای می داد.

هر دو سوی این مناظره به نوعی نماینده ی یک روایت غیر رسمی بودند. از یک سوی احمدی نژاد، به یکباره نام چندین تن از سران نظام را به عنوان “مفسد اقتصادی” می آورد. اینکه افراد نام برده شده و خانواده شان گاه در عملکردشان از رانت برخوردار بودند، روایتی غیر رسمی است که سابقه ای طولانی در دهه های اخیر دارد و در لایه های زیرین اجتماعی، بسیاری افراد به این روایت اعتقاد داشته و دارند. اما برای اولین بار است که این روایت غیر رسمی وارد عرصه ی عمومی می شود، آن هم از طریق یک رسانه ی جمعی و انحصاری که همیشه روایت رسمی را نمایندگی می کرد و در برابر روایت های غیر رسمی به شدت مقاومت نشان می داد.

از سوی دیگر روایت غیر رسمی ِ دیگری که در این چهار سال پیرامون رفتار های دولت نهم شکل گرفته بود، این بار نیز توسط میر حسین موسوی نمایندگی می شد. روایتی که در برابر تاکیدات احمدی نژاد بر مفسد بودن برخی سران نظام، دولت او را محکوم به دروغ گویی و ضدیت با قانون می کرد. از زمان روی کار آمدن دولت نهم جوانه های این روایت غیر رسمی در لایه های زیرین بخش هایی از جامعه وجود داشت. در این روایت غیر رسمی، عملکرد دولت با وعده هایش ناساز بود و نتایج کارش آنچنان که روایت رسمی می گفت درخشان نبود.

در روزهای باقی مانده تا انتخابات –یا به بیان دقیق تر در هفته ی پایانی تبلیغات- نبردی بین دو روایت غیر رسمی در گرفت. نبردی که نقطه ی شروعش در تلویزیون بود؛ همان رسانه ای که تا به حال به هیچ کدام از این روایت های غیر رسمی نمی پرداخت. گویی مواد مذابی از درون زیرین ترین لایه های جامعه وارد عرصه ی عمومی شده بود. این چالش ِ خود خواسته، توسط راویان روایت رسمی تحمل می شد چون مردمسالاری دینی چنین لحظاتی را در قانون پیش بینی کرده بود که “سرکوب شدگان” بتوانند، خود را به مردم عرضه کنند. اما هیچ گاه تصور نمی شد که این ظهور روایات غیر رسمی با این شدت باشد. شوک حاصل از این مناظره برای جامعه شدید بود. این شوک ناشی از بی سابقه بودن این واقعه بود.

در هفته ی آخر تمام عرصه های جامعه تبدیل به صحنه ی نبرد این دو روایت شده بود. در دو سوی مبارزه، دو رذیلت اخلاقی وجود داشتند، هر جناح در این مبارزه خود را نماینده ی مبارزه با رذیله ی اخلاقی طرف ِ دیگر معرفی می کرد. یکی می خواست که “صداقت” را به صحنه ی سیاسی بازگرداند و دیگری می خواست “فساد اقتصادی” را از سیاست بزداید. وقتی می گوییم که تمام عرصه های جامعه محل تقابل این دو روایت بود، دقیقاً منظورمان تمام عرصه هاست؛ چه عرصه ی فیزیکی شهر ها –یعنی خیابان ها و میادین -، چه عرصه ی خصوصی- جمع های خانوادگی- و چه عرصه های رسمی و حکومتی، مانند تلویزیون.

نکته اینجاست که این تقابل، نبرد دو روایت غیر رسمی بود. برای اولین بار در دهه های اخیر آن دوگانگی پیش گفته (روایت رسمی و روایت غیر رسمی) مساله ساز نبود. برای اولین بار این دوگانگی شکست. صدای شکستن این دوگانگی به حدی بود که جامعه را دچار شوکی مهیب کرد. آنچه در خیابان ها دیدیم جلوه ای از این شوک بود.

3. لبنانیزه شدن ایران:

اینگونه بود که در عرصه ی اندیشمندان شاهد موضع گیری هایی بودیم که برایمان عجیب می نمود. فرهاد جعفری –نویسنده ای سکولاریست – از احمدی نژاد حمایت می کند. در میان متفکرین و کنشگران جبهه ی فرهنگی انقلاب اسلامی، حسین کچویان، سعید زیباکلام، وحید جلیلی، حجت الاسلام پناهیان و برخی دیگر از احمدی نژاد حمایت می کنند. اما از دیگر سوی از میان همین متفکرین و کنشگران جبهه ی فرهنگی، دکتر داوری اردکانی، سید مهدی شجاعی، عبدالله شهبازی، پیش تر ها افروغ و بنابر برخی شنیده ها برخی از علمای برجسته، از احمدی نژاد به تندی انتقاد می کنند و در مواردی به سمت موسوی می روند.

آن دوگانگی ساده که به حیات ما نظم می داد و کمک مان می کرد که در سایه ی یک تقلیل گرایی با آسودگی زندگی کنیم، اکنون در برابر دیدگان همه مان تکه تکه شد. “حرف های مگو” به سطح آمده بود. پس اختلافاتی که همیشه از نظر ما دور بود، اینگونه بر ملا شد.

من به هیچ وجه موافق آن دیدگاهی نیستم که وحید جلیلی در نامه اش خطاب به سید مهدی شجاعی بیان کرد. سید مهدی شجاعی در نامه ای به احمدی نژاد از رفتار انتخاباتی او به شدت انتقاد کرده بود. جلیلی نوشت:

“شما چرا با فائزه و مهدی و محسن و یاسر و کرباسچی و موسوی و هاشمی و کروبی و ناطق‌نوری و [...] این قدر به “قاعده بازی ” علاقه مند شده‌اید؟ سید عزیز! نفسم تنگ شده است وقتی شما و دیگر دوستان عزیز را می‌بینیم که چگونه بی‌ عبرت‌گرفتن از سرنوشت خواص تاریخ اسلام با کسانی همسنگر و هم‌جبهه شده‌اید که تا دیروز علیه شان شمشیر می زدید؟ (1)“

به نظر من، آنگونه که جلیلی معتقد است شجاعی به پیشینه ی انقلابی خود پشت نکرده بود. شجاعی تغییر نکرده است، این جامعه است که در این هفته ها تغییر کرده. حالا با به چالش گرفته شدن روایت رسمی و ظهور انواع روایت های غیر رسمی دیگر هر کس به تنهایی مجبور بود که در فرصت ِ مانده تا انتخابات، موضع خود در برابر دو نوع رذیلت اخلاقی و نمایندگان آن دو را روشن کند. موقعیت از نظر بسیاری از مردم، مبهم است. بسیاری را می شناسم که در این هفته ی پایانی نمی دانستند که کدام طرف را می بایست بگیرند. چون دیگر یقین ناشی از حکمرانی انحصاری یک کلان روایت رسمی وجود نداشت.

از این حیث است که این دوره ی دو هفته ای، موقعیت مبهمی را در برابر ایرانیان قرار داد. این اولین تجربه ی جدی از زندگی در یک جامعه ی چند صدایی بود. در جامعه ی چند صدایی هر فرد بنا به “ارزشهایش” می بایست از میان روایت ها یکی را انتخاب کند و به آن وفادار بماند. دیگر نمی توان در سایه ی یک کلان روایت انحصاری به وحدت رسید. آنگونه که پیش از این دوره، اینگونه بود.

این سخن به معنای آن نیست که برای جامعه ی چند صدایی هیچ نوع وحدتی متصور نیست. بلکه این بار وحدت بنا به شباهت هاست نه با در نظر گرفتن تفاوت ها. حال برای اولین بار در تاریخ معاصر(بدون در نظر گرفتن دوران طلایی ابتدای انقلاب اسلامی) دوره ای می رسد که ما سیاست ورزی پیچیده را تجربه می کنیم.

باز از این حیث است که این موقعیت را “لبنانیزه شدنِ” ایران نامیدیم. لبنان کشوری واحد –مانند ایران- نیست. مجموعه ای از جزایر نژادی، اعتقادی و سیاسی است. مسیحی، شیعه، سنی، کمونیست و لیبرال در کنار هم زندگی می کنند. موقعیت جزیره جزیره ای لبنان در دنیای امروز بی سابقه نیست اما در خاورمیانه کم نظیر است. در این نوع جامعه است که سیاست ورزی ِ پیچیده شکل می گیرد.

مثلاً همان گونه که می دانیم حزب الله لبنان در بده بستان های سیاسی، به عمد، گاه تعدادی از صندلی های مجلس را به احزاب مسیحی هم پیمان خود می دهد. اینگونه است که در یک سیاست کاملاً پیچیده و در برخورد با معادلات چند مجهولی سیاسی، می تواند محبوبیت خود را همچنان بالا نگاه دارد. منظور از “سیاست ورزی جدی” آن نوع سیاست ورزی است که از تبعات آن این است که دختری مارونی در شمال لبنان عکس سید حسن را در دست می گیرد؛ عکسی که بر روی آن نوشته شده است: “الشریف”.

جامعه ی ایران با پدیده ی بی سابقه ی مناظره ها در صدا و سیما مواجه شد و این پدیده، آن انگاره ی دوگانه ی روایت رسمی و غیر رسمی را به چالش کشید. از این پس باید به سیاست ورزی پیچیده در همه ی سطوح عادت کنیم. باید مبنای ائتلاف مان با دیگران را بنابر شباهت ها بگذاریم نه تفاوت ها. اردکانی و شجاعی و افروغ جزو متفکران و نویسندگان جبهه ی فرهنگی انقلاب اسلامی هستند، همان گونه که جلیلی، زیباکلام و کچویان در این مقوله می گنجند. اما باید بپذیریم که تمام مواضع ما یکسان نیست و نخواهد بود. اگر بنابه زمانه ای هم اینگونه به نظر می رسید برای این بود که این اختلافات دیده نمی شد، نه این که هیچ گاه وجود نداشت. نتیجه ی لبنانیزه شدن ایران این است که ائتلاف ها از هم می گسلد و نوع جدیدی از ائتلاف (مبتنی بر شباهت) شکل می گیرد.

4. اعتراض ِ ساکت به سبک طبقه ی متوسط:

نتایج انتخابات برای بسیاری از حامیان میرحسین موسوی “بهت آور” بود. اعلام رای بیست و چهار میلیونی احمدی نژاد و چهارده میلیونی موسوی، باعث شد زمزمه های تقلب در انتخابات بر سر زبان ها بیافتد. بعد از اعلام نتایج تجمعات بسیاری در رابطه با انتخابات صورت گرفت. به خصوص راهپیمایی حامیان موسوی در 25 خرداد از میدان انقلاب تا آزادی بعد از تجمع حامیان احمدی نژاد در روز قبل در میدان ولی عصر برگزار شد.

لبنانیزه شدن ایران در اینجا بیشتر خود را نشان داد. گروه های مختلفی از مردم به شدت از کاندیدای خود حمایت می کردند. بسیاری از اعتراضات به درگیری منجر می شد. اما نه درگیری مردم با مردم که تعدادی اغتشاشگر با نیروهای امنیتی. رسانه ی رسمی ترجیح می داد که همه ی معترضین را اغتشاشگر بداند و جایی برای اعتراضات مسالمت آمیز آنها نگذارد.

فضای آزاد و جامعه ی چند صدایی ِ قبل از انتخابات سریعاً تبدیل به یک جامعه ی به شدت کنترل شده و نظامی شد. مسدود شدن سامانه ی پیامک تلفن های همراه، فیلتر شدن بسیاری از سایت ها (مانند: یوتیوب، فیس بوک، و سایت های خبری حامی موسوی) و درگیری های خیابانی، مدام به التهاب جامعه می افزود. در چنین فضایی که جامعه تشنه ی خبرهای تازه است و راه های قانونی برای رسیدن به خبرهای “موثق” فیلتر شده اند و صدا و سیما هم اخبار را سانسور می کند، بازار شایعات داغ می شود و این خود التهاب را تشدید می کند. در این میان یک راه حل زود بازده اجازه ی سخنرانی به معترضین در صدا و سیما بود که تا حد زیادی التهاب معترضین را کاهش می داد. آنها با این کار می فهمیدند که می توانند به صدا و سیما (رسانه ی روایت حکومتی) اعتماد کنند. اما چنین نشد.

در چنین فضایی است که سوالی از تبعات این راهپیمایی ها و اعتراضات به وجود می آید. به نظر می رسد ایرانیان بعد از تجربه ی یک دوره ی طلایی آزادی در جامعه ای چند صدایی، با یک یأس جدی مواجه شدند. طرفین ماجرا می خواستند که اخبار را از یک رسانه ی قابل اعتماد دریافت کنند. با مسدود شدن تمام راه های ارتباطی، دیگر امیدی به یافت شدن چنین مسیر مطمئنی نبود. یأس حاصله، محدود به یک طرف دعوا نبود. تمام جامعه درگیر این یأس شد.

ضعف مدیریت بحران ِ دولت مردان که به نظامی شدن فضا منجر شد، همراه با مدیریت خودجوش معترضین باعث شد فضا بیشتر به سمت جزیره ای شدن ایران برود. الله اکبر های در شب همراه با راهپیمایی های “سکوت” باعث قدرت نمایی معترضین بود. در حالی که در مقابل، تنها تفکر نظامی و سخت افزاری کار را پیش می برد.

اعتراض های گسترده ی معترضین، پیامدهای مهمی برای ایران امروز داشت. از جمله ی آنها این که جزیره های کوچکی به هم متصل شدند و تشکیل یک بدنه ی واحد دادند. در ذیل بیشتر به این ادعا می پردازم.

نمی توان این واقعیت را در نظر نگرفت که انقلاب اسلامی 1357، انقلابی کاملاً مردمی بود. در این انقلاب اقشار مختلفی از مردم بر ضد حکومت طاغوت به پا خاستند. کنشگران سیاسی زیادی می خواستند که رهبری این جنبش را به عهده بگیرند اما با توجه به بافت مذهبی و سنتی ایران آنکه بیش از همه مورد اقبال قرار گرفت یک مرجع تقلید با عمامه ای سیاه و محاسنی سپید بود؛ امام خمینی (ره).

قدرت رهبری امام تا جایی پیش رفت که کم کم تا سالهای 1355، برخی از گروه های کمونیستی و ملی-مذهبی هم مایل بودند که تحت هدایت او به مبارزه بپردازند. “وحدتِ” به وجود آمده بین قشر های مختلف، یکی از دلایل پیروزی انقلاب بود. اهمیت همین عنصر “وحدت” است که در سخنان امام برجستگی زیادی دارد و به عنوان عامل پیروزی بر آن تاکید می شود.

پس باید پذیرفت که خرده روایت های غیر رسمی بسیاری در شکل گیری انقلاب 57 شریک بودند که بعد ها حکومت ایران کم و بیش روایت آنها را در مقاطعی بازنمایی می کرد و می کند. تا حدی که آنها به صورت مسالمت آمیز به صورت جزایری پراکنده، بدون وحدت، بدون خواست مشترک و بدون تابلوی مشترک زندگی می کردند.

در دوره ی یک هفته ی قبل از انتخابات –کم و بیش مانند دوره ی بعد از دوم خرداد 1376- این خرده روایت های پراکنده کمی بازنمایی رسمی یافتند اما چون هنوز موانع ِ در برابر آنها سهمگین بود، تابلوی مشترک و مورد وفاقی پیدا نکردند و هیچگاه این جزایر پراکنده نتوانستند در کنشی مشترک با شعار و تابلویی مشترک حضور پیدا کنند. بنابراین هنوز پراکنده ماندند.

ویژگی خاص دوره ی بعد از انتخابات ریاست جمهوری دهم این بود که آنها در یک کنش مشترک و با شعاری مشترک و تابلویی مشترک وارد عرصه ی سیاسی و اجتماعی شدند. راهپیمایی روز 25 خرداد از انقلاب تا آزادی، یا راهپیمایی در عزای کشته شدگان تجمع قبلی از میدان امام خمینی (ره) تا میدان انقلاب در 28 خرداد و اعتراضات مدنی پس از آن از جمله ی این کنش های سیاسی مشترک است که نتیجه ای مهم در بر دارد؛ به هم پیوستن این جزایر پراکنده برای خواستی سیاسی.

ویژگی این اعتراضات، وابستگی کنشگران آنها به طبقه ی متوسط بود. این بدان معنا نیست که این راهپیمایی ها تماماً اعتراضی طبقاتی بود، و افراد سایر طبقات، حضوری نداشتند بلکه در این زمان ائتلافات جدیدی از ایرانیان با عقاید و ارزشهای متفاوت در دوسوی درگیری رخ داد. نمی توان حکم محکمی درباره ی معترضین داد که از چه گروهی بودند، اما می توان گفت مرزهای سابق که حامیان روایت رسمی و حامیان روایت های غیر رسمی را از هم جدا می کرد، فرو پاشید و مرزهای جدیدی ترسیم شد. ائتلاف های شکننده ای بین طبقات متفاوت در دو سوی ماجرا شکل گرفت. اما با این همه می توان گفت که تکیه ی طبقه ی متوسط بیشتر به سوی ائتلاف معترضین بود. یعنی سبک اعتراض را طبقه ی متوسط تعیین می کرد و دیگر موئتلفین ِ این طبقه از آن تبعیت می کردند.

ژیژک فیلسوف معاصر اروپایی در زمینه ی بحران پس از انتخابات ایران یادداشتی دارد که به نوبه ی خود هوشمندانه است. او در این یادداشت اشاره می کند که این جدال بین دو سوی انتخابات در ایران “در قالب جدال میان لیبرالهای غرب‌گرا و بنیاد‌گرایان ضد غرب نمی‌گنجد” بلکه جدالی است که در یک سوی آن طبقه ی متوسطی قرار دارد که در انقلاب 1357 نقش آفرین بود ولی تا سالها در روایت رسمی جایی نداشت. او می گوید این خیزشی مردمی است که توسط “طرفداران مغبون شده ی انقلاب خمینی” صورت گرفته (2). آنها خواستار به رسمیت شناخته شدن بودند و هستند همانگونه که در دوره ی انقلاب و در جامعه ی چند صدایی ِ موقتی ِ قبل از انتخابات این گروه ها نقش موثر داشتند. حال آنها پس از مدت ها که از انقلاب می گذشت حق اظهار نظر را برای خود محفوظ می دانستند.

به هم پیوستن جزایر پراکنده ی روایت های غیر رسمی –با غلبه ی طبقه ی متوسط- برای یک خواست سیاسی مشترک، چندان دوام نمی آورد اما این اولین تجربه، در به سرانجام رساندن یک خواست مشترک، در حافظه ی تاریخی آنها می ماند و همین حافظه ی تاریخی مشترک می تواند در آینده، بنیانی برای خواست های بیشتر سیاسی و اجتماعی شود. همان طور که گفته شد در ایرانِ لبنانیزه شده، اتحاد ها می گسلد و نوع جدیدی از “ائتلاف های مبتنی بر شباهت” شکل می گیرد. حال اگر “روایت رسمی” نتواند به صورتی، “خرده روایت”های آنها را بازتاب دهد، تا حد زیادی از اعتبارش کاسته می شود. وقتی که خواست مشترک این بخش جامعه به دیوار بتونی “اراده ی روایت رسمی” برخورد کند، یاسی در آنها ایجاد می شود که نتیجه اش این خواهد بود که کنش های این بخش از جامعه مان غیر قابل پیش بینی خواهد شد.

شکاف های ماندگار:

همان گونه که اشاره شد اعتراضات و راهپیمایی های روزهای بعد از انتخابات با شعار “سکوت” ادامه پیدا کرد. روایت رسمی در ابتدا سعی کرد که این گونه اعتراضات را به “اراذل و اوباش” منسوب کند. اما با گسترش اعتراضات، سردرگمی روایت رسمی، کاملاً مشهود بود.

به تدریج تمام رسانه های جمعی توسط دولت تعطیل شدند. پس می توان گفت که تمام قدرت تظاهرات ناشی از اطلاع رسانی شفاهی بود. در مقابل، روایت رسمی به شدت به سمت جامعه ی تک صدایی و محدودیت های شدید رسانه ای به سبک “1984″ جرج اورول گام بر می دارد. اینجا شکافی عمیق بین روایت ها رخ داد. شکافی جدی بین “خرده روایت معترضین” از یک سو و “روایت رسمی” از سوی دیگر. روایت رسمی با تکان های شدید سعی می کند خود را بازسازی کند.

روایت رسمی، محکوم بود. چون هم جمعیتی از شهروندان را رسماً “نادیده می گرفت” و هم به این دلیل که “تناقضی رفتاری” داشت. آنجا که به آراء اینان محتاج بود، جامعه ای چند صدایی را به نمایش گذاشت و آنجا که اینان به او نیاز داشتند، حتی از بازنمایی جزئی آنها خودداری می کرد.

در اینجاست که کم کم ایران به شدیدترین وجه لبنانیزه می شود. با اوج گرفتن راهپیمایی ها تا روز 29 خرداد و خطبه ی نماز جمعه ی رهبر انقلاب، جامعه عملاً به چند جزیره تبدیل شده است. گرچه به نسبتِ عمق ِ شکاف ها، درگیری رویاروی در حد بسیار کمی است اما نمی توان این گسست ها را نادیده گرفت. طبقه ای که در سالهای پیروزی انقلاب اسلامی در یک ائتلاف سراسری نقش داشتند، امروز پس از سی سال خواستار حقی در سیستم حکومتی و بازنمایی در روایت رسمی هستند، چه بخواهیم، چه نخواهیم باید به آنها توجه کنیم.

یادداشت ها:

1. برای مطالعه ی نامه ی وحید جلیلی به وبلاگ مجله ی راه مراجعه کنید.

2. برای مشاهده ی نسخه ی انگلیسی این یادداشت به این وبلاگ مراجعه کنید. نسخه ی فارسی را با سرچ عنوان مقاله می توانید پیدا کنید: “آیا گربه به دره سقوط خواهد کرد؟”

پ.ن *: مقاله ی ابتدایی طولانی تر از این بود که بخش های کم اهمیت تر حذف شد.