روزهای آخری است که روی پایان نامه ام کار می کنم. این تحقیق حدود نه ماه به طور کلی و پنج ماه به طور متمرکز وقتم را گرفت. این روزها دارم برای بخش نهایی پایان نامه تعدادی مصاحبه می گیرم. باید با تعدادی از حاشیه نشینان تهرانی مصاحبه کنم و نتایج را در تقابل با داده های ناشی از مصاحبه با متن نشینان قرار دهم. برای همین به لایه هایی از اجتماع سرک می کشم که تا به حال ندیده بودم. به عنوان یک شهر نشین طبقه ی متوسط می گویم که حاشیه نشینان حتی در دورترین خیالات من هم جایی نداشتند.

داستان این روزهایم مثل داستان بودا است که عمری را در قصر گذراند و بعد از مدتها که به بیرون از آنجا راه پیدا کرد از دیدن پیری و مریضی و مرگ متعجب شد. به نظر من در ایران امروز این شکاف بین طبقه ی متوسط و طبقات بسیار پایین تر به شکل آسیب زایی گسترده شده است. این با توجه به فربه شدن طبقه ی متوسط شهری در ایران امروز می تواند آسیب زا باشد.

در هر حال پایان نامه ام بهانه ای بود برای جهشی کوتاه از روی این شکاف متن و حاشیه و آشنایی با انسان هایی که به طرز تعجب آوری شبیه “ما” هستند. بنا به اقتضای تحقیق بسیاری از مصاحبه ها را با طبقات بسیار پایین و زیر خط فقر انجام دادم. پیدا کردن الگوی مشابه در جواب به سوالات کار سختی نبود. از یک جنبه شکاف عمیقی بین جواب های متن نشینان و حاشیه نشینان وجود داشت. از سوی دیگر اعضای هر یک از این دو بخش جامعه مان جواب های شبیه به هم بسیاری داشتند.

اینجاست که استثنائات به شدت جذاب می شوند. یکی از این استثنائات یک کارگر بیست و نه ساله ی کارخانه ای در نزدیکی اسلامشهر بود؛ آقا صادق. صادق می گفت شب ها نگهبانی می دهد و روز ها کارگری می کند. دو فرزند هم داشت. وقتی می پرسم “بزرگترین آرزوت چیه؟” می گوید: “خب، طبیعتاً بزرگترین آرزوهای پدر و مادر ها برای بچه هاشونه. بزرگترین آرزوی من اینه که بچه هام مثل بچه های خاله ام که رفتند و موفق شدند، برن و موفق بشن. مهم ترین هدف برای هر پدر و مادری همینه”.

اما با درد از کودکی اش می گوید که پدر و مادرش از هم طلاق گرفتند و او دچار مشکلات روحی شد. می گوید همین مشکلات روحی نگذاشت که من درس را ادامه بدهم. اگر نه وضعم این طور نبود. آنچه در جواب های صادق برایم جالب بود این بود که او با اینکه هیچ وقتی برای مطالعه ندارد، بسیار عمیق به مسائل فکر می کند و همیشه نظری برای خود دارد. نظری که با تواضع شرحش می دهد، اما سعی می کند در انتخاب لغات دقت به خرج دهد. یک به یک مفاهیم مورد استفاده اش را شرح می دهد. مفاهیم را با یک سری فرمول ها از هم جدا می کند. سعی می کند با تمام اینها انسجام دیدگاهش را حفظ کند و مدام به گفته های قبلی اش ارجاع می دهد تا شاهدی برای گفته ی فعلی اش بیاورد. با این کار تکه های پراکنده ی دیدگاهش به دنیا را به هم می دوزد. مثلاً ببینید که درباره ی معظله ی فقر در ایران چه می گوید:

“نظر من اینه که ما ایرانی ها سهم خودمون رو انجام نمی دیم. همیشه می خوایم مشکلمون رو بندازیم گردن یکی دیگه. من که اینجا کار می کنم یه حقوقی می گیرم که طبق اون حقوقم موظفم یه سری کار ها رو انجام بدم. اگر از زیر کارم شونه خالی کنم، صد در صد به این شرکت خسارت می خوره. صد در صد تو رشد این شرکت تأثیر داره. نظر من اینه که ما ایرانی ها همه مون از زیر کار در می ریم. من نظرم اینه که ایرانی ها این خصلت رو دارن. چون هر جا کار کردم این رو دیدم.

من: دولت رو هم مقصر می دونی؟

صادق: شاید یک نفر ایرانی که کم کاری می کنه توی دولت باشه. من خودم مثلاً توی ارتش بودم. چون سنم پایین بود، هفده سال داشتم، اون تعهد رو نداشتم. آره، من خسارت زدم! خسارت من اینه که کم کاری کردم. دولت رو مردم تشکیل می دن”.

یک نکته اینکه تمام هم طبقه ای های او که تا به حال با آنها مصاحبه کرده ام دولت را مقصر درجه یک می دانند. اما او در برابر همه ی آنها می ایستد. خودش را نقد می کند. حتی شاهد مثال را هم از دیگری نمی آورد بلکه اشتباهات خودش را به عنوان تایید دیدگاهش مطرح می کند. شهامت این کار را دارد. این جمله را تا به حال تنها در دو مصاحبه شنیده ام که: آره من خسارت زدم! این جمله ی جسورانه ای است که تنها از ذهنی بر می آید که قدرت نقد گذشته ی خود را دارد.

همه ی انسان ها فکر می کنند. اما تعدا کمی از آنها می توانند به فرآیند فکر کردن خود هم فکر کنند. تعداد کمتری هم می توانند علاوه بر این دو گام به نقد فکر های قبلی خود تن در دهند. عده ی باز هم کمتری شهامت اظهار نتایج این فکر را دارند. صادق جزو دسته ی اخیر است.

صادق دسته بندی جدیدی از فقر ارائه می دهد:

“صادق: حالا باز برگردیم به دین، فقیر با فقیر فرق می کنه. یکی هست که داراست ولی فقیره، یکی هست که فقیره ولی داراست. فقر چیه؟ بستگی داره زاویه ی دیدت چطوری باشه. اونی که داره  ولی باز می خواد داشته باشه، من احساس می کنم این فقیره.

من: خب در مقابلش کیه؟

صادق: اونی که به خاطر داشته هاش خدا رو شکر می کنه. کسی که قانع باشه این دارا است. ولی اونی که قانع نباشه اون فقیره”.

تاکید می کند که تمام این تعاریفش بسته به زاویه ای است که او از آن به عالم نگاه می کند. نمی خواهد این دید را تعمیم دهد. یک نوع تواضع معرفتی دارد که به آن به صورت جدی پایبند است. برای همین هم معتقد است که این بینشش را مدیون جایگاهی است که جامعه به او داده است.

“صادق: اگر فقیر نبودم شاید این بینش رو نداشتم. ببین من الان چهار میلیون بدهی دارم. اما زندگی خوبی رو دارم تجربه می کنم. تلاش می کنم که بدهی ام رو به دولت بدم. هدف دارم. دنبال هدفم هستم. احساس کوچکی و حقارت نمی کنم. شاید خیلی از اون بینش هایی که ما رو دارا می کنه از توی همون فقره است”.

من در برابر صادق رسماً کم می آوردم. صدای مصاحبه مان را ضبط کرده ام. الان که باز می گردم تا مصاحبه را پیاده کنم می بینم که چقدر مکث هایم زیاد است. به بن بست می خورم. یا بهتر بگویم مرا به بن بست می کشاند. در برابر صادق و با تعریف او از فقر، من فقیرم. شهامت این اعتراف را هم صادق به من داد.