4, نوامبر, 2014

دسترسی به “خودِ” واقعه

Category: مطالعات اجتماعی و فرهنگی – Author: سيدمرتضي هاشمي مدني – 3:34 ب.ظ

Ashora

محتشم که ترکیب‌بندِ “باز این چه شورش است” را می‌سرود، از مشاهده‌ی “رستخیز عظیم” و “قیامت دنیا” شروع کرد و بعد از چند بیت به سرعت به “خودِ واقعه” پرداخت. گویی که “کشتی شکسته‌خورده‌ی طوفات کربلا” را می‌دید. گزارشش از وقایع تاسوعا و عاشورا، گزارش یک نفر که خبری را خوانده و اطلاع دارد نیست. حسب حالِ خودش و احساساتش هم نیست. او به عنوان یک شاهد با چشم دل (یا به قول هندوها: چشم سوم شیوا) به سراغ خودِ واقعه می‌رود. مثلاً شکایت می‌کند که “بودند دیو و دد همه سیراب و می‌مکید | خاتم ز قحط آب سلیمانِ کربلا”. نه فقط این تشنگی امام حسین (ع) که یک “واقعیت” تاریخی بوده، که محتشم می‌تواند “حقیقتِ” کربلا را هم گزارش کند. مثلاً می‌گوید: “چون خون ز حلقِ تشنه‌ی او بر زمین رسید | جوش از زمین به زروه‌ی عرش برین رسید”. گویی محتشم با شعرش در سفری به ظاهر و باطنِ کربلا هر دو را روایت می‌کند.

می‌خواهم بگویم، یکی از مصادیقِ سکولاریزاسیونِ شعائر مذهبی این است که همین “خودِ واقعه” برای نوحه‌خوانان و شاعران مکتبی و عزادارانِ زمان ما غیرقابل دسترس می‌شود. نوحه‌های معاصر نه بر خودِ واقعه (که حتی گاهی تکراری‌ به نظر می‌رسد) که به “تجربه‌ی من از واقعه” می‌پردازند. از “منِ” شاعر شروع می‌کنند و با ذکر تجربه‌ی “من” هم به پایان می‌برند. این “تجربه‌ی من”، ابایی ندارد از اینکه بسیار سخیف و روزمره هم باشد. مثلاً به حالت فیزیکی شاعر، خاطرات کودکی‌اش یا دعاها و حاجات روزمره‌اش بپردازد. حمید رضا برقعی، شاعر جوان و مکتبی معاصر، با اشاره‌ای به همان ترکیب‌بندِ محتشم اینطور می‌سراید:
با اشک هاش دفتر خود را نمور کرد
در خود تمام مرثیه ها را مرور کرد
ذهنش ز روضه های مجسم عبور کرد
شاعر بساط سینه زدن را که جور کرد
احساس کرد از همه عالم جدا شده است
در بیت هاش مجلس ماتم به پا شده است
در اوج روضه خوب دلش را که غم گرفت
وقتی که میز و دفتر و خودکار دم گرفت
وقتش رسیده بود به دستش قلم گرفت
مثل همیشه رخصتی از محتشم گرفت
باز این چه شورش است که در جان واژه‌ها ست
شاعر شکست خورده طوفان واژه هاست
برقعی آشکارا در همه‌ی مصرع‌های شعرش حضور دارد. در شعر محتشم، کاروان امام حسین (ع) است که شکست‌خورده و درهم‌شکسته و در خاک و خون نشسته. اما در شعر برقعی این شاعر است که در معرض هجوم افکار و احساسات و طوفان واژه‌هاست. اصلاً همین عبارت “طوفانِ واژه‌ها” پیامی واضح است. قرار نیست از طوفانِ لشکر ظلم و اشقیا بشنویم. قرار است از طوفان مفاهیم و واژه‌هایی بشنویم که نمی‌توانند واقعه را توصیف کنند و شاعر را درمانده می‌کنند. واژه چیست؟ واسطه‌ای که امر واقع را توصیف می‌کند. شاعر نوحه را با بیانِ احساسِ سردرگمی بین واژه‌ها/واسطه‌ها شروع می‌کند. به عبارتی هم برقعی و هم محتشم از آنچه یقینی‌ست شروع می‌کنند. از آنچه در دسترس است: برای محتشم این خودِ واقعه‌ است که در مرکز قرار می‌گیرد. اما برای برقعی، در دسترس‌ترین و بی‌واسطه‌ترین چیز همان خلسه‌ی شاعرانه‌ست که با آن شعر را به پایان می‌رساند: “در خلسه ای عمیق خودش بود و هیچ‌کس | شاعر کنار دفترش افتاد از نفس”.
ذاکرها و نوحه‌خوانانی که معمولاً اشعار سطح پایین‌تر با ملودی‌های ترانه را اجرا می‌کنند بیشتر این گرایش به “گزارش از خود” را نشان می‌دهند. مثلاً عبدالرضا هلالی در شعری که احیاناً از خودش است می‌گوید:
مثل کبوترم سوی تو می‌پرم
آرزومه برم باز به سوی حرم
دم محرم مثل هر سال آقا
واسه عزات یه پیرهن سیاه می‌خرم
در این سبک ترانه/نوحه‌ها بسیار به تجربه‌ی خستگی از زندگی شهری و گرایش فرار از شهر یا شکایت از شهر هم اشاره میشود. که عملاً هیچ ربطی به قیام حسینی ندارد و مشکل هویتیِ قشر و طبقه‌ای‌ست که نوحه‌خوان به آن تعلق دارد. مثلاً بیت آخر همان شعر اینچنین است: “با روضه‌ی حسین نفس تازه می کنم | وقتی هوای شهر نفس گیر می‌شود”. یا بیت مشهوری از نوحه‌خوانی دیگر می‌گوید: “برود هر که دلش خواست شکایت بکند | شهر باید به منِ هیئتی عادت بکند”. طنز تلخی‌ست شاید که در کلِ این شعر و نوحه که با آن سینه‌زنی می‌کنند خبری از امام حسین حتی در حد خبر از واقعیتی تاریخی هم نیست. تنها شاعر است با تجربیات تلخ و شیرین زندگی و دعواهای هویتی‌اش.
خلاصه اینکه باید در تعریف‌مان از مذهبِ سکولاری که علی شریعتی به درستی نقدش می‌کرد، تجدید نظر کنیم. مذهب سکولار، فقط مذهبی نیست که خود را از سیاست جدا می‌کند. برعکسش هم صادق است: مذهبی که فقط سیاسی شود و فقط به امروز بپردازد و فقط در دعواهای هویتی بیافتد، از آن ور بام سکولاریزاسیون افتاده. سکولار و دنیوی شده است، چون اصلِ واقعه را فراموش کرده و تنها به تجربه‌ی باورمندی به واقعه و تبعات اجتماعی‌اش می‌پردازد.

عکس: اولین نقشه‌ی موجود از واقعه‌ی عاشورا.

9 نظر »

  1. قابل تامله…من یک مدت خیلی منتقدانه به روضه ها و اشعار و سخنرانی های محرم نگاه می کردم بعد یکهو دیدم دارم از همه چیز محروم می شم! دیگه با چشم پوشی تو مراسمها می رم.
    ____________
    منم همینطور. اما باید تاکید کرد که نقد عزاداری به معنای نادیده گرفتن روح عزاداری یا بایکوت کردنش نیست. نقد با چشم باز نیازه تا نگذاریم به مرور شعائرالحسین تبدیل بشه به ضد خودش.

    نظر توسط راحله — 4, نوامبر, 2014 @ 6:57 ب.ظ

  2. سلام
    سید خوب بود. آنجا که تصور می کنیم ما در خط مقدم دین داری هستیم دقیقا همان جاست که دین داری را به باد دادیم. دلتنگ دیدار

    نظر توسط مرتضی محجی — 6, نوامبر, 2014 @ 9:09 ب.ظ

  3. سلام. این نوشته از زبان دل خیلی ها ست. ممنون. خیلی وقت است که عزاداری های محرم برایم دلچسب نیست و اگر اصل واقعه نبود شاید دلیلی برای شرکت در عزاداری با چنین سبک هایی وجود نداشت.

    نظر توسط رها صادقی — 9, نوامبر, 2014 @ 10:32 ق.ظ

  4. اصل واقعه چیست؟
    ___________
    هیچ کس به اصل واقعه دسترسی نداره، مگر به صورت فردی. اما اصل واقعه در ظاهر اشاره به حوادثی داره که در عاشورا اتفاق افتاد، نه صرف بازنمایی حسِ ما از این واقعه.

    نظر توسط نفیسه حصارکی — 14, نوامبر, 2014 @ 9:00 ق.ظ

  5. حرفت را قبول ندارم
    كربن ميگه من فقط مي خواهم بدانم شيعه چگونه در ذهن انسان ايراني پديدار شده
    ما هم نمي توانيم درباره پديدار يك واقعه در ذهن افراد اينطور كلي گويي كنيم
    در نهايت صرف اشاره به واقعه با مفهم عاشورا درتضاده
    كل يوم عاشورا و كل عرض كربلا با شرايط امروزين اين جامعه اينطور در ذهن افراد كاركرد پيدا ميكنه
    مشكلش چيه؟چون هدفا از قيام و واقعه عاشورا اسلام سياسي است،مگر انكه با اين مفهوم مشكل داشته باشي
    ____________
    چه نکته‎ی خوبی رو از کربن گفتید. باهاش موافقم. اما شمام می‎تونید موافق باشید که یک نوع ظهور عاشورا در اذهان ممکنه آسیب‎زا باشه. با همین استدلال شما می‎شه گفت اسلام در ذهن داعش هم اونطور پدیدار شده، شما با اسلام سیاسی مشکل دارید؟ نه خیر با اسلام سیاسی مشکل ندارم، با اسلام سیاسی داعش مشکل دارم. یا برگردیم سر مثال خودمون با این نحو ظهور باواسطه‌ی منیتِ شاعر و مداح در جامعه مشکل دارم و آسیب‎زا و البته سکولار می‌دونمش.

    نظر توسط ميثم — 15, نوامبر, 2014 @ 10:31 ب.ظ

  6. با سلام. بنده اخیرأ وبلاگی با عنوان «زبان و سیاست» تأسیس کردم. خوشحال میشم با نظرات اندیشمندانه‌ی خودتون بنده رو در ارائه مطالبِ به روز یاری کنید.
    آدرس وبلاگ http://www.languicy93.blogfa.com

    با افتخار لینک شدید

    نظر توسط سامان سامنی — 23, نوامبر, 2014 @ 2:11 ق.ظ

  7. سخنرانی اباذری درباره پاشایی:

    https://soundcloud.com/ata-mohamed-2/abazari-ppashaeimp3#

    نظر توسط میثم — 11, دسامبر, 2014 @ 1:03 ق.ظ

  8. به خوبی میخوانمت. دست مریزاد.

    نظر توسط اسکندری — 21, دسامبر, 2014 @ 12:57 ق.ظ

  9. ان شا الله که پایان نامه رو به اتمام است !

    نظر توسط نفیسه — 29, دسامبر, 2014 @ 8:00 ب.ظ

RSS برای دیدگاه‌های‌ این نوشته. | TrackBack URI

نظر بدهيد