24, ژانویه, 2012

از توریست به زائر: یا تاریخچه‌ی جامعه‌شناسی در ایران

Category: حواشی دانشگاه,مطالعات اجتماعی و فرهنگی – Author: سيدمرتضي هاشمي مدني – 5:25 ق.ظ

استوارت هال در سال 1996کتابی با عنوان «سوالاتی از هویت فرهنگی» را تدوین کرده است (1). «زیگموند باومن» هم در این کتاب که مجموعه‌ی مقالات است، مقاله‌ی مختصری دارد با عنوان «از زائر به توریست- یا تاریخچه‌ی هویت.» در این مقاله، باومن، هویت متجددانه و پساتجددی را با هم مقایسه می‌کند. از نظر او کلید‌واژه‌ی درک هویتِ متجددانه، “زائر” و کلیدواژه‌ی هویتِ پساتجددی، “توریست” است.

در اینجا قصد بررسی آن مقاله و دیدگاه هیجان‌انگیز باومن را ندارم. برای من این دوگانه‌ی زائر/توریست‌ الهام‌بخش است. در اینجا نیز مایلم که درک خودم از سیر تاریخ کوتاه عملکردِ جامعه‌شناسانِ ایرانی را در قالب این دوگانه بیان کنم.

دوگانه‌ی زائر/توریست:

تفاوت زائر با توریست در چیست؟ معبد مشهور هندوان در «بنارس» را فرض کنید. یک هندوی زائر با دیدنِ این معبد چه حسی دارد؟ زائر تجربه‌ای درونی دارد. زائر برای زیارتش ابزار و تدارکات چندانی نیاز ندارد. ابزار زیارت به صورت ارگانیک در درون وجود زائر پدید می‌آیند؛ مانند اشک و ناله و فغان و دعا و راز و نیاز. او لازم ندارد که شعری را حفظ کند که برایِ حضور قلب در معبد بخواند. زائران در لحظه‌ی زیارت، خود، شاعر می‌شوند. شعر از درون‌شان می‌جوشد.

او با سفر به معبد، روح خود را جلا می‌دهد. تجربه‌ای عمیقاً درونی و لب‌مرزی دارد. او در محیطی تاریک و مبهم و در خط مُقدم، قدم برمی‌دارد. واسطه و مفاهیم چندانی برای توصیف حال او وجود ندارد. کسی (مانند تورگاید) نیست که دست او را بگیرد و رمز و راز ساختمان معبد را به او نشان بدهد. او تجربه‌ای بلاواسطه از معبد دارد. زائر، نقش و نگار معبد را می‌بیند، همان‌طور که توریست، اما نه به صورت عناصری مادی و جدا از هم. او معبد را، با مناره‌ها و نقش و نگار دیوارها و حوض‌هایش، به عنوان یک کل به هم پیوسته در درون خود حس می‌کند. زائر، ترتیب و آدابی نمی‌جوید. ترتیب و آداب از آنِ فقیهانِ عالِم است. زائرانِ شاعر جای دیگر نشینند.

باومن می‌گوید: “برای زائر، تنها خیابان‌ها معنادار هستند، نه خانه‌ها- خانه‌ها آدم را وسوسه می‌کنند که بیارامد و آسوده باشد، مقصد را فراموش کند.” برای زائر مقصدی وجود دارد و تقدیری. زندگی او هدف‌دار است. آن هم هدفی ثابت و معین؛ هرچند دست‌نایافتنی. هدف، یگانگی با مطلوب است. هدف او ادغام است نه پراکندگی. برای وجود همین مقصد است که او خیابان و مسیر رفتن را معنادار می‌داند. زائر در مسیر تعریف می‌شود. زائرِ خانه‌نشین، متناقض‌نماست. او هر لحظه در حال شدن است.

تصویر زائر هندوی ما را همین‌جا نگه دارید. کمی‌ آن‌طرف‌تر یک توریست اروپایی هم در همان معبد حضور دارد. تجربه‌ی او از این معبد چگونه است؟ توریست‌ها برای چیزی سفر می‌کنند که اروپاییان “اَدونچر” می‌نامند؛ ماجراجویی. ماجراجویی یعنی کسب هیجان و دیدنِ جاهای تازه. ماجراجویی یعنی کسب تجربه در حالتی آگاهانه، یعنی جهان‌دیده شدن.

توریست‌ها برای بیشینه کردن لذت، سفر می‌کنند. برای این امر هم به ابزارآلات زیادی نیاز دارند. امروزه توریسم، بدون دوربین عکاسی ناممکن است. صحنه‌هایی که توریست می‌بیند ممکن است که بعد از مدت کمی فراموش شوند. برای همین باید به صورت دیجیتال ذخیره شوند تا بعد از مدتی یادآور لذاتی باشند که توریست در گذشته برده. حتی شاید این عکس‌ها مایه‌ی فخرفروشی او به دوستان و آشنایان باشند.

زائران، با فلاش‌های پی در پی دوربین‌های توریست‌ها بیگانه‌اند. آنها از فلاش‌ها گریزانند. زائر، نمی‌خواهد صورتِ خیس از اشکش را دوربین‌ها ثبت کنند. زائران با خود، دوربین نمی‌برند. عکسِ معبد در قلب و جان آنان حک شده. برای آنان معبد، مکانی یگانه در روی زمین است. به دلیل همین‌ یگانگی است که امکان ندارد که آن را فراموش کنند. مگر ممکن است کسی صورتِ پدر و مادرش را فراموش کند؟ اما برای توریست، معبد بنارس چیزی است شبیه مسجد امام اصفهان و مسجد امام هم چیزی است شبیه برج ایفلِ پاریس و برج ایفل هم چیزی است شبیه کلیسای سنت پلِ لندن. توریست مقصدی ندارد. او در تمام این مکان‌ها یک رفتار دارد؛ عکس گرفتن، کنجکاوانه به عناصر پراکنده‌ی بنا نگاه کردن و کسب اطلاع از تاریخِ ساختِ فلان مناره و ترسیمِ فلان نقاشی. او ماجراجوست. ماجرا را در بیرون می‌جوید. زائر هم ماجراجوست، اما ماجرای او در درون است و به همین خاطر قابلیت ثبت دیجیتال ندارد!

هدف از مقایسه‌ی این دو در واقع بیان دو سنخ مجزای رفتار و شخصیت بود؛ رفتار و شخصیتِ زائرانه و رفتار و شخصیت توریست‌وار. این دو سنخ شخصیت دو سرِ طیفی از سنخ‌های رفتاری ما در اجتماع هستند. به همین ترتیب ما، نویسندگان و فلاسفه و جامعه‌شناسانی داریم که زائرانه یا توریست‌‌وار رفتار می‌کنند. آن حوزه‌ای که اکنون من می‌خواهم به آن بپردازم، حوزه‌ی نظریه‌ی اجتماعیِ ایرانی و یا تاریخ کوتاه شکل‌گیری جامعه‌شناسی به عنوان علمی متجددانه در ایران است.

زائران و توریست‌های اندیشه:

زمانی بود که جامعه‌شناسی به عنوان یک حوزه‌ی جدید وارد خاورمیانه شده بود. ما ساکنین این نقطه‌ی زمین به واسطه‌ی چندین روشنفکر درس‌خوانده در فرانسه و انگلیس که عمدتاً در دانشکده‌ی ادبیات دانشگاه تهران متمرکز شده بودند، با این حوزه آشنا شدیم. کتب چندانی ترجمه نشده بود. ما از حوادثی که در آن طرف کره‌ی زمین اتفاق افتاده تنها کمی بیش از هیچ می‎‌دانستیم.

از این زمان حدود شصت سال می‌گذرد. امروزه ما تنها چند جامعه‌شناس و روشنفکرِ معدود نداریم. علوم اجتماعی در ایرانِ امروز، بزرگ‌ترین رشته‌ از نظر پذیرش دانشجوست. ترجمه‌های بسیاری از کتب کلاسیک و متأخر جامعه‌شناسی در دسترس است. خیلی از دانشجویان و اساتید ما با دانشگاه‌های غربی در تماس هستند و کنفرانس‌های مشترکی بین‌المللی برگزار می‌شود. امروز با دیروزمان کاملاً متفاوت است.

اما سخن اصلی من این است که ما تا به امروز با تراکم توریست‌ها در جامعه‌شناسیِ ایرانی مواجه بودیم. تراکمی از روشنفکرانی که با همه‌ی حوزه‌های جامعه‌شناسی کم و بیش آشنا هستند. کسانی که افتخارشان این بود که “بنده برای اولین بار فلان متفکر غربی را به ایرانیان معرفی کردم.” کسانی که برایشان مارکس و وبر و کانت و علامه طباطبائی و ویتگنشتاین و فروید یکی بودند؛ کلهم نورُ واحد! برای توریست‌های اندیشه هر کدام از اینها دریچه‌ای هستند به “خرد بشری.” تو گویی دارند با وبر و مارکس و اسپینوزا و ملاصدرا، عکس یادگاری می‌گیرند. همه‌ی اینها در یک سطح هستند و حرف‌‌های آموزنده‌ و “خوبی” داشته‌اند.

البته که این امر تا حدی در میان نسل‌های قدیمی‌تر جامعه‌شناسی ناگزیر بوده. برخی از نسل‌های قدیمی‌تر جامعه‌شناسی با صورت‌بندی سنتی وارد -نه جامعه‌شناسی که- علم‌الاجتماع شدند. آنها چه آگاهانه و چه در ضمیر ناخودآگاه‎شان با صورت‌بندیِ سنتی “العلم نور یقذفه الله فی قلب من یشاء” زندگی می‌کردند. بدیهی بود که به سادگی جامعه‌شناسی را “علم شناخت جامعه” بدانند.

خیل توریست‌های جامعه‌شناس از تفکرِ خط مقدمی و زائرانه عاجز بودند. نمی‌توانستند با مسأله‌ای بومی درگیر شوند و در بابش بیاندیشند. پس راه میانبر‌ و غایت قصوی‌شان “اپلای کردن نظریان فلانی بر فلان پدیده‌ی بومی” بود و بیش و کم هست. بهترین کار توریست‌های اندیشه، کولاژ نظریات است. «مطالعه‌ی تطبیقی» -که رشته‌ای مهم و ضروری است- برای اینها بهانه‌ی نیاندیشیدن است. در یک کلام اینها “کارمندان علوم اجتماعی” هستند.

این کارمندان علوم اجتماعی با پدیده‌های اجتماعی به طور مستقیم و بلاواسطه درگیر نمی‌شوند و بعد از آن مفاهیم را از دل تجربه‌ی خود نمی‌سازند. بلکه مفاهیم را از نظریاتی که در بستر اجتماعی دیگری صادر شده، می‌گیرند و سوار بر پدیده‌ها می‌کنند. شابلون می‌سازند. مانند داستان تخت پروکرست و صاحب‌خانه‌ای که مهمانانش را روی تخت می‌خواباند و مهمانان نگون‌بخت و کوتاه‌قد را آنقدر می‌کشید تا اندازه‌ی تخت شوند و مهمانان بلند قد را با اره کوتاه می‌کرد. توریست‌های اندیشه از مفهوم‌‌سازی عاجزند.

مفاهیم از دل تجربه‌ی بلاواسطه و خط مقدمی از پدیده‌ها حاصل می‌شود. باید در معبد اجتماع، زائرانه با واقعیت اجتماعی درگیر شد. از دل این درگیری است که مفاهیمی برساخته می‌شوند و نظریاتی “بومی” شکل می‌گیرند. کارل مارکس عمیقاً درگیرِ تجربه‌ای خاص از جامعه‌ی نابرابر اروپا در آن مقطع خاص بود و تمام زندگی‌اش را زائرانه پای بررسی این پدیده‌ وقف کرد. اگر مفاهیم بی‌شماری -مانند”سرمایه‌داری” و “بورژوازی” و “روبنا” و “زیربنا” و غیره- در نظریات او یا اصولاً وضع می‌شوند و یا معنایی تازه می‎یابند به دلیل این است که او در دنیایی گام بر‌می‌دارد که تاریک است. مفهومی برای توصیف آن چیزی که او می‌بیند وجود ندارد. او مجبور است که خود دست به کار شود و برای تجربه‌ی عمیق خود مفهوم بسازد.

فرضیات قابل اعتنایی در مورد پیوستگی زندگی شخصی و فکری ماکس وبر وجود دارد که نگارنده هم به آنها باور دارد. این فرضیات، فروپاشی روانی وبر را -نه یک حادثه‌ی گذرا تنها به خاطر نحوه‌ی مرگ پدر که- به دلیل درگیری عمیق و روحی او با سرنوشت انسان متجدد در این “قفس آهنین” و سوال از حدود فهم انسان متجدد می‌دانند.

زائران اندیشه، اولاً –به قول باومن- در بیابان قدم می‌زنند؛ در بیابان بی‌پایانِ واقعیت بیرونی. با پدیده‌هایی روبرو هستند که مبهم‌اند، ناشناخته‌اند. آنها سوالاتی بکر در سر دارند. هدف و مقصد دارند. هدف‌شان فهم و معنادار کردنِ دنیای ناشناخته‌ی بیرون است. آنها تجربه‌ای وجودی دارند. ثانیاً برای توصیفِ آن بخشی از واقعیت که خود تجربه‌ کرده‌اند نه به کلیشه‌های مرسوم مراجعه می‌کنند و نه خود را به صورتبندی‌های فهم دیگران محدود می‌کنند. فهم خود را می‌گویند. هرچند صورت‌بندی فهم خود، نیاز به ارجاع به فهم و نظریات دیگران و خوانش و نقد و بررسی دیگران دارد. آنها به قول سی. رایت میلز خلاقند و “تخیل جامعه‌شناسانه” دارند. پس ابزار خود را از دل همین تجربیات و فهم‌ها استخراج می‎‌کنند.

در این شکی نیست که ما باید به سرعت از فضای توریستی عبور کنیم و بتوانیم به زائرانی برسیم که ترسی از اندیشیدن ندارند. ما اکنون بیش از همیشه نیازمند زائرانی هستیم که خارج از چارچوب‌های کلیشه‌‌ای و تحمیلیِ شبه‌آکادمیک/شبه پوزیتیویستی گام برمی‌دارند. کسانی که ترسی از ناشناخته‌ها ندارند و بی‌واسطه و درونی با پدیده‌های اجتماعی برخورد پیدا می‌کنند. اما این زائران را در کجا باید جست؟

دانشگاه و زائران اندیشه:

اگر به تاریخ شکل‌گیری علوم و فلسفه‌ چه در شرق و چه در غرب نگاه کنیم می‌بینیم که وجود دانشگاه همیشه یک الزام بی‌بدیل برای شکل‌گیری نظریات و نظریه پردازان برجسته نبوده است. از این گذشته، حتی اگر با دقت بیشتری به تاریخ دانشگاه نگاه کنیم می‌بینیم که حتی در غرب، در بسیاری موارد، خودِ دانشگاه‌ها مانع رشد خلاقیت و شکل‌گیری صورت‌بندی‌های جدید معرفتی بوده‌اند.

این تنها گالیله نبود که توسط کلیسا مرتد شناخته شد، ژاک دریدا هم توسط اساتید فلسفه‌ی تحلیلی دانشگاه کمبریج رانده شد. در ماه میِ سال 1992 قرار بر این بود که دکترای افتخاری فلسفه به او داده شود و با اعتصاب و اعتراض بسیاری از اساتید و دانشجویانِ فلسفه‌ی تحلیلیِ کمبریج و برخی دیگر از دانشگاه‌ها روبرو شد (جریان معروف رقابت بین فلسفه‌ی تحلیلی و قاره‌ای در اروپا.)

همان طور که می‌دانیم مارکس را به دلایل سیاسی به دانشگاه راه ندادند. حتی تا سال‌ها، در بسیاری از کتاب ‌درسی‌های جامعه‌شناسی اثری از نظریات مارکسیستی و انتقادی نبود. چون برخی از جامعه‌شناسان، این جریان را اصولاً “علم” نمی‌دانستند. دانشگاه هایدلبرگ، زیمل را، آنطور که به نظر می‌‌رسد، به دلیل یهودی بودن استخدام نمی‎کند. دیوید هیوم را هم به دلایل مذهبی به دانشگاه ادینتبورو راه نمی‌دهند. نمونه‌ای اخیرتر از این موارد؛ جیمز لاولاک یکی از برجسته‌ترین شیمی‌دان‌های معاصر است. او کسی است که برای اولین بار وجود لایه‌ای به نام لایه‌ی ازن را کشف کرد. این متفکر برجسته‌ معتقد است که دانشگاه، نخبه‌کش است و برای همین از همان جوانی تا به حال تقاضای هیئت علمی شدن در هیچ دانشگاهی را نپذیرفت و آزمایشگاه کوچکی در حیاط خانه‌اش درست کرد که سال‌هاست، محل کار اوست. نیچه جایی می‌گوید: “در خانه‌ام نشسته ام | و از هیچ کس تقلید نمی‌کنم | و می‌خندم به ریش هر استادی که به ریش خود نمی‌خندد.”

مقداری از این تنش به تضاد ساختاری بین «سنخ رفتاری زائرانه» از یک سو و «بوروکراسی سازمانی» از سوی دیگر، مربوط است. نمی‌توان زوار را جایی گردآورد و در یک سازمان گنجاند. سرشت تجربه‌ی زائرانه، سرشتی عصیان‌گر است، ساختارهای رسمی و قانونی و تحمیلی را چندان تاب نمی‌آورد. اصولاً زائر به همین گذشتن از مرزهای رسمی است که زائر است. اما نهاد دانشگاه این تضاد را به نوع دیگری حل می‌کند. دانشگاه‌ها دو انحصار عظیم را در دستان خود دارند؛ اول: انحصار نگارش کتاب درسی، دوم: انحصار تربیت تازه‌واردها. در نگارش کتاب درسی‌ها طوری وانمود می‌شود که گویی تنها راه برای فهم نیچه، ورود به دانشگاه است. تاریخ علم و فلسفه در این کتاب درسی‌ها به صورتی نوشته می‌شوند که گویی نیچه‌ها از دل دانشگاه در آمده‌اند؛ همان دانشگاهی که نیچه از آن فراری بود یا همان دانشگاهی که زیمل و هیوم را راه نداد. این چیزی است که به تازه‌وارها ارائه می‌شود.

این کلیشه که «علم را می‌بایست در دانشگاه جست» مرتبط با یک پیش‌فرض عوامانه است که یک سازمان خاص را تجسمِ یک فرآیند عمیقِ سیاسی/فرهنگی/ نظامی می‎داند. این پیش‌فرض آن‌قدر نارواست که در مثل کسی حوزه‌های علمیه را تجسم انحصاری دین بداند. عامه‌ی مردم تصویری مطلوب و آرمانی از یک خرده فرهنگِ دانشگاهی می‌سازد که در آن تعدادی قدیسِ دانشمند به “کار علمی” و تولید نظریات بدیع و شناخت جهان پیرامون مشغول‌اند. در حالی که اکثر پیشرفت‌های تکنولوژیک دویست‌ سال اخیر نه توسط “دانشمندان قدیس دانشگاهی” که توسط ارتش‌های کشورهای استعمارگر با هدف سلطه‌ی بیشتر صورت گرفته است(2). بسیاری از متفکرین درجه یک علوم انسانی از ماکیاولی تا گرامشی و حتی وبر (3)، در زمانه‌ی خود نه به عنوان متفکرِ دانشگاهی که به عنوان سیاست‌مدار یا مبارز سیاسی شناخته شده بودند. یعنی اساساً متعلق به حوزه‌ی کنش سیاسی بودند.

هدف از این سخن، تاکید بر این بود که سرمایه‌گزاری در دانشگاه‌های فشل ما برای تربیت زائران اندیشه، کاری عبث است. هرچند این به معنای ضدیت با دانشگاه نیست. این نوع موسسات نقش انحصاری و مهمی در تربیت نسل‌های جدید دانشجو دارند. اما تفاوت اصلی بین همان «دانشجو بودن» و «زائر بودن» است. اگر به دنبال زائران اندیشه هستیم، لزوماً نباید به سراغ دانشگاه برویم. اندیشه‌ی اجتماعی خلاقانه جایی بیرون از دانشگاه و در دل اجتماع شکل می‌گیرد. وقتی که آن نظریات در دل اجتماع قدرت‌مند شدند، آنقدر پشت در می‌مانند که دانشگاه مجبور می‌شود در را به رویشان باز کند. آن زمان است که داستان زائران وارد کتاب‌درسی‌ها می‌شود.

لحظات امیدواری:

من فکر می‎کنم که ما در حوزه‌ی اندیشه‌ی اجتماعی ایرانی، کم کم داریم به لحظاتی می‌رسیم که می‌توانیم از مرحله‌ی سیطره‌ی توریست‌ها عبور کنیم. نشانه‌های این مسأله کدامند؟

زائران حاصل بحران‌اند. بحران‌های اجتماعی و سیاسی هرچند که از منظری خسارت‌بار هستند، اما همیشه از دل این جنب و جوش‌های اجتماعی است که متفکرانی زائیده می‌شوند که کلیت جامعه و روند‌های اجتماعی موجود برای‌شان سوال‌ است. چیزی را در عالمِ پیرامون‌ خود نابسامان می‌بینند. اصولاً پژوهش زائیده‌ی همین درکِ نابسامانی‌‎هاست.

در این شکی نیست که الان ما در یکی از بحرانی‌ترین لحظات تاریخ‌ بعد از انقلاب تنفس می‌کنیم. بحران‌هایی اجتماعی و سیاسی مانند گسترش فساد اقتصادی و اداری، افزایش بزه‌کاری و جرایم اجتماعی و جریان عمیق ضدیت با نخبگان و شکاف‌های سیاسی در ایران همراه با بحران اقتصادی سرتاسری در جهان سرمایه‌داری به علاوه‌ی رستاخیز عربی در خاورمیانه و تبعات مثبت و منفی آن برای منطقه،‌ تاثیر مستقیمی بر زندگی ما دارند.

ما نباید تنها و تنها از زاویه‌ی فاجعه به این بحران‌ها بیاندیشیم. که برای فاجعه تنها می‌توان سوگواری کرد. بلکه باید در نظر داشت که همیشه از دل فجایع بزرگ، نخبگانی سر بر می‌آورند که در برخورد با امر اجتماعی، تجربه‌ی انفسی و عمیقاً درونی دارند. این تجربه‌ی انفسی پیش‌نیاز ظهور زائران اندیشه است. هدف از نگارش این سطور این مژده است که در دل همین وضعیت اسفناک موجود، لحظاتی وجود دارند که ما را به ظهور زائران اندیشه در حیطه‌ی علوم اجتماعی امیدوار می‌کنند. نسلی از محققین در راه هستند که تجربه‌ای عمیقاً درونی از بحران‌ و نابسامانی دارند و می‌دانند که چگونه این ماده‌ی خام را به اندیشه بدل کنند.

در حوزه‌ی تألیف و چه در حوزه‌ی ترجمه ما امروزه دیگر در برهوت قدم نمی‌زنیم. کمی جلو آمده‌ایم. کم‌کم ترجمه‌هایی جدی‌تر و قابل اعتنا از متون غربی به بازار می‌آیند. اکنون زمانی است که ما می‌توانیم از خودِ فرآیند ترجمه سوال کنیم. یک لحظه‌ای است که ما می‌اندیشیم. همگان می‌اندیشند. یک لحظه‌ی دیگر هست که ما به فرآیند اندیشیدن خود هم می‌اندیشیم. این کار دوم، کار همگان نیست. الان شاید لحظه‎‌ای است که ما می‌توانیم کار دوم را انجام دهیم. می‌توانیم از مترجمان‌مان بپرسیم که چرا مثلاً آثار گیدنز به جز دو سه مقاله و کتاب همه ترجمه شده‌اند و چه بسا از هرکدام، دو-سه ترجمه در دست است. اما هنوز برخی آثار کلاسیک –مثل برخی آثار ماکس وبر- ترجمه نشده‌اند؟ چه منطقی در پسِ این ترجمه‌ی گزینشی وجود دارد؟ چرا جامعه‌شناسان انگلیسی برای مترجمین ما جالب‌ترند؟ این تنها به دلیل گسترش زبان انگلیسی است یا عنصری در نظریات انگلیسی وجود دارد که برای ما مطلوب‌ است؟ اکنون زمانی رسیده که می‌توانیم از منطقی که در پسِ ترجمه‌ها هست انتقاد کنیم.

تنها به فضای مجازی نگاهی بیاندازید و ببینید که چه میزان تحلیل‌های عمیق و خلاقانه پیرامون وضعیت موجود پیدا می‌کنید. یا به عنوان مثال به برخی از ترجمه‌های درخشان آثار جامعه‌شناسی آن هم توسط نسل‌های جوان‌ مترجمین نگاهی بیاندازید. همینطور نفس شکل‌گیری «صفحه‌ی اندیشه» در روزنامه‌های ایرانی (در رقابت با مجلاتِ بی‌مخاطب تخصصی و دانشگاهی) و بحث‌هایی که در این قالب شکل می‌گیرند، نشان از یک پیچ عمده در تاریخ اندیشه‌‎ی اجتماعی ایرانی دارد.

در هر حال شاید این دیدگاه به نظر نخبه‌گرایانه برسد. اما من راه حل بهبود شرایط کنونی نظریه‌ی اجتماعی در ایران را در ظهور نوابغی می‌دانم که قادرند در دل اجتماع زائرانه بیاندیشند. مهم‌تر اینکه علائم ظهور این ستاره‌ها را در آسمان تاریکِ وضع موجودمان می‌بینم.

یادداشت‎‌ها:

  1. Hall, S. and Du Gay, P. (eds.) 1996. Questions of Cultural Identity. London: Sage.

2. در طول جنگ سرد (1946-1991)، چه در شوروی و چه در امریکا ابداعات بی‌شماری تحت حمایت مستقیم دولت‌ها یا نیروهای نظامی در جریان رقابت تکنولوژیک بین این دو ابرقدرت صورت گرفت. تنها به عنوان مثال شبکه‌ی اینترنت برای اولین بار در دهه‌ی 1960 توسط محققین دولتی/نظامی امریکا ابداع شد.

3. ماکس وبر تنها در دو سال انتهای عمرش و بعد از سخنرانی‌های سال 1918در دانشگاه مونیخ به عنوان «جامعه‌شناس» شهرتی به هم زد.

*این یادداشت در شماره‌ی اخیر کتاب ماه علوم اجتماعی منتشر شده است (نسخه‌ی پی‌دی‌اف مجله).

9 نظر »

  1. D:
    یک نکته کوچک و شاید بی اهمیت:
    من در جایی در حال خدمتم که
    روزی گاها ده ها توریست علمی – دانشگاهی می بینم
    قبلا عنوانی ناجور برای این گونه (ها) داشتم
    ولی شاید توریست محترمانه تر و سهمگین تر باشد

    و چه کم زائر،

    یک نکته شاید نا امید کننده و خارج از بحثت،
    توریست ها و توریست مسلک ها بیش از پیش در حال سیستماتیزه کردن مسلکشان هستند

    این نکته را عمیقا تجربه کرده ام
    به واسطه محل خدمتم

    D:

    نظر توسط امیر — 24, ژانویه, 2012 @ 2:54 ب.ظ

  2. ۱- جالب بود. لذت بردیم. البته به جز از آن عبارت کلیشه‌ای «جریان عمیق ضدیت با نخبگان»! که از آن حرفها بود. بهتر است شعارهای سیاسی‌ را از تحلیلهای جامعه‌شناسی تفکیک کنید. اگرچه هیچ تحلیلی عاری از «سیاست» نیست.
    ۲- کپی رایت «العلم نور یقذفه الله فی قلب من یشاء» و نیز «نوستالژی تخیلی» در یکی از مقالات قبلی را به حساب مربوطه واریز کنید!
    ۳- دانشگاه کمبریج پس از غائله مخالفان بر سر اعطای دکترای افتخاری به دریدا نهایتا این موضوع را بین اعضای هیات علمی خود به رای گذاشت که نتیجه به نفع دریدا شد و دکترا به او اعطا شد.
    _______________________
    1. متشکرم. من فکر می‌کنم که این جریان ضدیت با نخبگان کاملاً جدی است و حاضرم در موردش مفصل بنویسم. لزوماً سیاسی نیست. نوک این کوه یخ در سیاست دیده می‌شود، به نظرم. ثانیاً قابل تفکیک نیست برادر، نیست.
    2. … اولاً بنده یادم نمیاد که این اصطلاحات رو حضرت عالی به کار برده باشید. اگر هم بوده در ذهنم مانده و اثر گذاشته و از خاطرم رفته. ثانیاً حق کپی این آثار به حق کپی اطلاعاتی که به طور حضوری خدمت‌تان ارائه کردم و شما در مقالات‌تان استفاده کردید، در. مثل داستان اون وصیت‌نامه‌ی مرحوم لنکرانی… :)
    3. متشکر. جمله اصلاح شد.

    نظر توسط نقد فرهنگ — 24, ژانویه, 2012 @ 4:10 ب.ظ

  3. یاد گرفتن که عار نیست که آدم بخواهد پنهان کند، برادر!
    متاسفانه من هم مثل شما اصلا یادم نیست داستان اون وصیت نامه چی بود و اصلا یادم نمی‌آید کجا درباره‌ا این موضوع نوشته‌ام. ولی اشاره بفرمایید با کمال افتخار ارجاع می‌دهم.
    ________________
    :)

    نظر توسط نقد فرهنگ — 25, ژانویه, 2012 @ 9:05 ب.ظ

  4. بسیار ارزنده و البته رائرانه بود با اجاره لینکتون کردم.موفق باشید

    نظر توسط رضا — 28, ژانویه, 2012 @ 5:58 ب.ظ

  5. گزینش ترجمه به خیلی چیزها برمیگرده . این سوالاتون تاحدودی مربوط به حوزه‌ی مطالعات ترجمه‌ست. اما حالا که واژه‌ی”بازار”رو به کار بردین بهتره اینطور گفت که شاید باید تقاضا رو هم بازبینی کنیم، نه فقط عرضه رو. با اینکه باید قبول کرد گزینش متن منحصرا دست مترجم و علاقه و انگیزه‌اش نیست اما این انتقاد به پژوهشگرانی که نیاز به ترجمه‌‌ی یه متن یا قلم یه نویسنده‌ی خاص رو احساس میکنن اما منتقلش نمیکنن هم وارده! چون “حداقل” تا نیاز احساس نشه متنی هم بازآفرینی نمیشه. حوزه‌ی جامعه شناسی رو هم نمیدونم اما شاید (خیلی ساده) جالب بودن آثار انگلیسی زبانها برمیگرده به پرکارتر بودن مترجمین این زبان در زمینه ترجمه‌ی کتاب در ایران و البته نسبت جمعیتشون به مترجمهای زبانهای دیگه! ولی(بازم از یه زاویه‌ی خیلی ساده و خوشبینانه) واقعن اگر وبر آثارش رو به انگلیسی می‌نوشت (نوشته؟!) یا با یه مترجم انگلیسی برای ترجمه‌ی آثارش همکاری می‌کرد(همکاری کرده؟!) شاید انقدر مهجور نمی‌موند. مثل اونامونو که آقامون خرمشاهی “درد جاودانگی‌”ش رو از انگلیسی ترجمه کرده و چه کرده!!
    ________________________
    بله، در مورد بازار ترجمه موافقم که بسیار مهم هست. شاید بشه گفت که بازار گرم ترجمه‌ی کتاب‌های مقدماتی و “درآمدی” (مثل درآمدی بر جامعه‌شناسی) گرم هست چون جمعیت بزرگ کتاب‌خوان ما در دهه‌ی هفتاد و هشتاد دانشجویان کارشناسی بودند که طبعاً در همین سطح مطالعه دارند. این مرتبط با گسترش دانشگاه‌ها در اوایل دهه‌ی هفتاد و انفجار جمعیت در دهه‌ی شصت هست. اون نسل که به دانشگاه رسید، اینطور کتاب‌هایی رو طلب کرد و ناشر و مترجم رو هم به دنبال خودش کشید، طبعاً!
    اما در مورد مثلاً کسی مثل وبر که مثال زدم و زدید، من قبول ندارم. وبر و دورکیم و مارکس سه اندیشمند کلاسیک جامعه‌شناسی حساب می‌شن. این یک آسیب جدی برای اندیشه‌ی اجتماعی ماست که هنوز ترجمه‌های کاملی از آثار ایشون در دسترس نیست. بله وبر اگر به انگلیسی می‌نوشت وضعش بهتر بود، مطمئناً! حتی مدت‌ها طول کشید -چندیدن دهه- که وبر در امریکا به واسطه‌ی پارسونز کشف و معرفی شد. اما مساله اینه که الان این در مورد وبر و در مورد ایران سال 1390 پذیرفته نیست.
    ما حداقل چهار-پنج استاد برجسته داریم که در تمام آثارشون به وبر ارجاع می‌دن و به نوعی وبرشناس هستند. اما یک ترجمه‌ی ساده از برخی از آثار وبر در دسترس نیست و از اون بدتر اینه که برخی آثار ایشون هم که ترجمه شده از انگلیسی ترجمه شده. مثل روش‌شناسی. که البته ترجمه‌ی خوب، دقیق و ارزشمندی است که توسط یکی از مهم‌ترین مترجمین معاصر ما انجام شده، اما به هر حال… .

    پ.ن: نه مرحوم وبر خیلی تو خودش بود. زیاد با کسی همکاری نمی‌کرد! :)

    نظر توسط بهار — 30, ژانویه, 2012 @ 10:37 ب.ظ

  6. پس درونگرایی جناب وبر بی‌تاثیر نبوده :) ولی واقعن با توصیفهایی که از این موقعیت و نویسنده کردین خوشبینانه‌ترین دلیل بازم میشه همون بحث مترجمای غیر انگلیسی در ایران و امثالهم که اشاره شد، حتی در دهه‌ی 90!(واقعن تعجب داره؟!) در ضمن شاید زیاد ارتباطی نداشته باشه ولی به قول مرحوم سحابی یه جور کلاسیک نخوانی در ادبیات، بین نسل امروز هست که شاید در مورد جامعه شناسی هم صادقه! ولی اگر صادق نیست و دلیل خوشبینانه هم مقبول نیست باید به فاکتورای دیگه‌ای مثل ناشر و ویراستار و دانشگاه و سیاست وقدرت و فرهنگ و سانسور و زمان و مکان و غیره فکر کرد.اینارو جناب ماندی توی یکی از همون “درآمدی”ها میگه! در واقع این خودش میتونه موضوع یه پژوهش باشه ، ونه فقط انتقاد. اینکه ببینیم چه متنی ، کی ، کجا و برای چه خواننده‌ای ترجمه شده یا نشده و چرا.

    نظر توسط بهار — 31, ژانویه, 2012 @ 11:03 ب.ظ

  7. سلام
    جهت ارتباط با شما و ارسال برخی مطالب نسبتا مهم به شما، لطفا ایمیلتان را برای ما ارسال کنید.
    با تشکر

    نظر توسط شادمانی — 13, فوریه, 2012 @ 2:11 ب.ظ

  8. سلام مرتضی جان
    مطلبت در سایت علوم اجتماعی اسلامی ایرانی، در بخش گفتار روز بازنشر شد.
    این سایت متعلق به شماست، پس با حضور و مشارکت خود به آن غنا بخشید.

    نظر توسط سایت علوم اجتماعی اسلامی ایرانی — 18, فوریه, 2012 @ 12:14 ق.ظ

  9. از این متن هم فوق العاده لذت بردم. بخصوص بخش مخصوص دانشگاه که زمانی از دغدغه‏های اساسی من بود. و صرفا جنبه‏ی انتقادی به نظام آموزشی و فرهنگ گسترش علم داشت.

    از مثال‏هایی که در این خصوص زدید نمونه‏ی امروزی و ملموس‏ترش هم اسیتو جابز است.

    نظر توسط شکلات — 18, فوریه, 2012 @ 8:17 ب.ظ

RSS برای دیدگاه‌های‌ این نوشته. | TrackBack URI

نظر بدهيد